5 Ngộ Nhận Phổ Biến Về Liệu Pháp ABA

Tác giả: Alisha Simpson-Watt, LCSW, BCBA, LBA

Một chuyên viên phân tích hành vi được chứng nhận giúp làm sáng tỏ những hiểu lầm về liệu pháp ABA.

Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng (ABA) tập trung vào khoa học học tập và tìm hiểu sự thay đổi hành vi. Liệu pháp ABA là một phương pháp dựa trên bằng chứng khoa học, sử dụng các nguyên lý ABA để hiểu mối quan hệ giữa môi trường và hành vi.

Dưới đây là một số ngộ nhận phổ biến về Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng (ABA).

Liệu pháp ABA chỉ dành cho người tự kỷ

Liệu pháp ABA thường được gắn liền với tự kỷ do có nhiều nghiên cứu sâu rộng về hiệu quả của ABA đối với nhóm người trong phổ tự kỷ. Tuy nhiên, ngoài việc mang lại lợi ích cho người tự kỷ, các nguyên lý của liệu pháp ABA còn có ích cho mọi đối tượng, dù có hay không có khuyết tật.

Liệu pháp ABA đã chứng minh hiệu quả trong việc dạy nhiều kỹ năng khác nhau ở gia đình, trường học, và cộng đồng, bao gồm nhưng không giới hạn ở:

• Kỹ năng thay thế các hành vi không phù hợp (Ví dụ: dạy trẻ yêu cầu được nghỉ giải lao thay vì chạy ra khỏi lớp học)

• Kỹ năng giao tiếp và ngôn ngữ

• Kỹ năng sinh hoạt hàng ngày

• Kỹ năng ứng phó (Ví dụ: biết linh hoạt)

• Kỹ năng xã hội và vui chơi (Ví dụ: biết chào hỏi người khác)

• Kỹ năng giải quyết vấn đề

• Kỹ năng tập trung chú ý (Ví dụ: ngồi yên trong thời gian dài hơn)

• Hoàn thành nhiệm vụ

• Khái quát hóa kỹ năng (Ví dụ: áp dụng kỹ năng đã học vào các bối cảnh khác nhau)

• Quản lý tổ chức với nhân viên (Ví dụ: tăng năng suất làm việc của nhân viên)

Liệu pháp ABA biến trẻ thành “người máy”

Liệu pháp ABA được thiết kế riêng cho từng người học. Những ai chưa quen với ABA có thể nghĩ rằng liệu pháp này chỉ gồm việc trẻ ngồi ở bàn và lặp đi lặp lại trả lời câu hỏi hoặc hoàn thành nhiệm vụ. Huấn Luyện Thử Nghiệm Rời Rạc (Discrete Trial Training) chỉ là một trong nhiều chiến lược giảng dạy khác nhau trong Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng, thường được gắn liền với liệu pháp ABA.

Huấn Luyện Thử Nghiệm Rời Rạc là một chiến lược có cấu trúc chặt chẽ, dạy kỹ năng mới bằng cách chia nhỏ một kỹ năng phức tạp thành các phần nhỏ, dễ quản lý hơn. Việc dạy kỹ năng mới cho người học có thể cần lặp lại nhiều lần các thử nghiệm và củng cố để học được một kỹ năng mới. Các kỹ năng học được đều có giá trị xã hội và mang tính ứng dụng thực tế đối với người học. Đó có thể là việc trẻ học cách phản hồi khi được gọi tên, hoặc yêu cầu điều mình cần.

Các kỹ năng học được sẽ được khái quát hóa qua nhiều người và nhiều môi trường khác nhau. Huấn Luyện Thử Nghiệm Rời Rạc không phải là phương pháp giảng dạy duy nhất được sử dụng trong liệu pháp ABA, vì liệu trình luôn được cá nhân hóa theo từng người học. Các chiến lược giảng dạy khác có thể bao gồm Verbal Behavior (Hành Vi Ngôn Ngữ), Pivotal Response Treatment - PRT (Can Thiệp Đáp Ứng Trọng Tâm), Early Start Denver Model - ESDM (Mô Hình Denver Khởi Đầu Sớm), và Naturalistic Environment Training - NET (Huấn Luyện Trong Môi Trường Tự Nhiên). Những chiến lược ít cấu trúc hơn này có thể dạy kỹ năng thông qua vui chơi và tương tác trong môi trường tự nhiên của người học.

Liệu pháp ABA dùng kẹo và “hối lộ” để có được hành vi “tốt”

Liệu pháp ABA sử dụng sự củng cố để thúc đẩy thay đổi hành vi và dạy kỹ năng mới. Củng cố (reinforcement) là những hệ quả làm tăng khả năng một hành vi sẽ xảy ra lại trong tương lai. Ví dụ, một đứa trẻ có thể thích được “đập tay” (high-five), và ta gọi đó là yếu tố củng cố vì đó là điều trẻ ưa thích.

Trong lớp học, khi học sinh ngồi vào ghế, giáo viên đến bên trẻ, đập tay với trẻ và nói: “Con ngồi vào ghế giỏi lắm.” Trẻ sẽ có nhiều khả năng ngồi vào ghế hơn trong tương lai để nhận được sự chú ý của giáo viên. Điểm khác biệt giữa củng cố và hối lộ nằm ở thời điểm yếu tố củng cố được đưa ra.

Khi sử dụng sự củng cố, yếu tố củng cố được đưa ra sau khi hành vi đã được thực hiện. Hối lộ trẻ nghĩa là đưa yếu tố củng cố cho trẻ trước khi hành vi xảy ra, hoặc “thương lượng” với trẻ. Trong ví dụ trên, nếu là hối lộ, giáo viên sẽ nói: “Đây, cô đập tay cho con nè. Giờ con ngồi xuống được không?”

Liệu pháp ABA mang tính bạo hành

Hội Đồng Chứng Nhận Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi (Behavior Analyst Certification Board), thành lập năm 1998, giám sát việc cấp chứng chỉ chuyên môn trong lĩnh vực Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng và đề ra các quy tắc đạo đức nghiêm ngặt mà các Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận, Trợ Lý Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận, và Kỹ Thuật Viên Hành Vi Đã Đăng Ký phải tuân thủ.

Tổ chức này hoạt động tương tự như một hội đồng quản lý chuyên môn, đưa ra các tiêu chuẩn hành nghề, cấp chứng chỉ, tiêu chuẩn đạo đức, và hệ thống kỷ luật.

Theo các quy tắc đạo đức, các đơn vị cung cấp liệu pháp ABA phải hành nghề trong đúng phạm vi chuyên môn của mình, hành động vì lợi ích tốt nhất của khách hàng, và đảm bảo liệu trình không gây hại.

Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận xây dựng kế hoạch điều trị dựa trên nhu cầu riêng của từng khách hàng, phối hợp cùng phụ huynh/người chăm sóc. Các mục tiêu điều trị đều có ý nghĩa xã hội đối với gia đình và giúp thúc đẩy khả năng hoạt động của trẻ.

Ai cũng có thể thực hiện liệu pháp ABA mà không cần đào tạo

Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng đòi hỏi được đào tạo chuyên môn.

Một chương trình liệu pháp ABA nên bao gồm các thành viên sau trong đội ngũ:

Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận (BCBA)

Đây là chuyên gia trình độ thạc sĩ, có kiến thức và đào tạo về Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng. Họ đã hoàn thành các khóa học và đào tạo bắt buộc, và đã vượt qua kỳ thi để trở thành Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận (BCBA). Các BCBA cũng có thể cần thêm giấy phép hành nghề tại bang họ làm việc nếu bang đó yêu cầu. BCBA giám sát toàn bộ liệu trình và đào tạo cho phụ huynh/người chăm sóc cùng kỹ thuật viên hành vi.

Trợ Lý Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận (BCaBA)

Đây là chuyên gia trình độ cử nhân, có kiến thức và đào tạo về Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng. Họ đã hoàn thành các khóa học và đào tạo bắt buộc, và đã vượt qua kỳ thi để trở thành Trợ Lý Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi Được Chứng Nhận (BCaBA). Trợ Lý Chuyên Viên Phân Tích Hành Vi giám sát liệu trình hành vi dưới sự giám sát của BCBA. Vị trí này không phải lúc nào cũng có trong đội ngũ, vì BCBA có thể trực tiếp giám sát liệu trình.

Kỹ Thuật Viên Hành Vi / Kỹ Thuật Viên Hành Vi Đã Đăng Ký / Chuyên Viên Trị Liệu ABA

Đây là chuyên gia được đào tạo về các chiến lược điều trị trong Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng. Nếu là Kỹ Thuật Viên Hành Vi Đã Đăng Ký (RBT), họ đã hoàn thành 40 giờ đào tạo chuyên môn và vượt qua bài đánh giá kỹ năng cùng kỳ thi để trở thành RBT. Chuyên gia này thực hiện chương trình can thiệp và thu thập dữ liệu theo hướng dẫn của BCBA.

Nhiều nghiên cứu khoa học sâu rộng đã cho thấy hiệu quả của liệu pháp Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng đối với tự kỷ, nhưng liệu pháp này không chỉ dành riêng cho người trong phổ tự kỷ. Các phương pháp điều trị này đã được sử dụng để dạy nhiều kỹ năng khác nhau và thúc đẩy thay đổi hành vi. Những ngộ nhận về Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng xuất phát từ việc thiếu thông tin và cần nâng cao nhận thức về lợi ích của liệu trình này.

Nguồn: 5 Common Misconceptions of ABA Therapy – Alisha Simpson-Watt, LCSW, BCBA, LBA, Autism Parenting Magazine, Issue 174 (12/2024). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.