Hành Vi Hung Hăng, Tự Gây Thương Tích, Và Chứng Tự Kỷ

Tác giả: Ronald I. Malcolm, EdD

Vì sao một số người tự kỷ có hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích, và cha mẹ có thể làm gì?

Hành vi hung hăng và tự gây thương tích ở người tự kỷ có tỷ lệ xảy ra khoảng 42% và có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Một số người có hành vi hung hăng với người khác như cắn, cào, đấm, tát, xô đẩy, đá, hoặc ném đồ vật vào người khác.

Họ cũng có thể trở nên hung hăng bằng lời nói, như chửi mắng, gọi tên xúc phạm, hoặc dùng ngôn từ tục tĩu ở mức độ nặng.

Một số hướng hành vi hung hăng vào thú cưng trong gia đình hoặc tài sản ở lớp học hay trong nhà. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người tự kỷ sẽ có hành vi tự gây thương tích cho bản thân.

Tự gây thương tích

Đối với người tự kỷ, hành vi tự gây thương tích cũng giống như hành vi hung hăng ở chỗ nó có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm:

• Tự cắt vào cơ thể

• Tự đấm mình hoặc đập vỡ cửa sổ để gây thương tích

• Cắn vào tay mình

• Cào hoặc gãi vào da mình

• Cắn móng tay đến mức chảy máu

• Giật tóc mình

• Đấm vào tường để tự làm đau hoặc làm gãy xương

• Tự làm bỏng mình bằng các vật dụng như bật lửa hay máy uốn tóc

Những yếu tố kích hoạt phổ biến và nguyên nhân tiềm ẩn

Nhiều khi, hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích ở người tự kỷ là một nỗ lực để giao tiếp. Một số lý do có thể bao gồm:

• Cảm thấy bực bội vì không thể diễn đạt được điều mình muốn nói

• Phản ứng với một yếu tố kích hoạt trong môi trường xung quanh

• Cố gắng thu hút sự chú ý của bạn hoặc né tránh một nhiệm vụ nào đó

• Đang không khỏe trong người nhưng không thể diễn đạt điều này cho bạn biết

Điều này có thể đặc biệt đúng nếu người tự kỷ không nói được và đang gặp khó khăn trong việc bày tỏ nhu cầu của mình.

Dù không phải người tự kỷ nào cũng phản ứng với cùng những yếu tố kích hoạt, nhưng nhiều yếu tố kích hoạt tương tự nhau lại thường gặp ở nhiều người tự kỷ. Một số lý do gây ra các yếu tố kích hoạt có thể bao gồm:

• Phản ứng với một thay đổi đột ngột trong môi trường xung quanh

• Đói hoặc mệt và cố gắng cho bạn biết điều đó

• Có thính giác nhạy cảm và bị kích hoạt bởi tiếng ồn lớn

• Cảm thấy không thoải mái khi ai đó cố ôm hoặc nắm tay để tương tác thể chất với họ

• Phản ứng với ánh sáng môi trường có thể quá chói

• Cố gắng thể hiện nỗi sợ khi gặp một con vật nuôi trong khu phố, như chó hoặc mèo

Một số người tự kỷ thậm chí còn bị kích hoạt bởi các điều kiện thời tiết như khí hậu rất nóng, tình huống lạnh, hoặc thậm chí trời mưa. Những người khác có thể có hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích khi cảm thấy không khỏe, bị cảm lạnh, đau răng, đau bụng, v.v.

Ngoài ra, họ có thể cảm thấy quyền được tự lựa chọn đồ vật cho mình đã bị lấy đi. Hành vi hung hăng và tự gây thương tích cũng có thể trở thành một yếu tố nếu người đó có thêm một khuyết tật khác như suy giảm nhận thức, rối loạn cảm xúc, mất thính lực, v.v.

Chiến lược phòng ngừa và quản lý

Khi cha mẹ và người chăm sóc hiểu được nguyên nhân đằng sau một số hành vi hung hăng và tự gây thương tích, họ có thể áp dụng một số chiến lược để giúp phòng ngừa hoặc quản lý những hành vi này. Dưới đây là một số gợi ý.

Điều chỉnh môi trường

Có thể thực hiện một số điều chỉnh đơn giản ở cả môi trường trường học và gia đình để giảm hành vi hung hăng và tự gây thương tích.

Những điều chỉnh này có thể bao gồm:

• Cung cấp cho con một “Nơi An Toàn” để tự điều chỉnh hành vi, cả ở trường và ở nhà

• Cho con thêm thời gian để xử lý các yêu cầu bằng lời nói hoặc phản hồi các yêu cầu

• Cung cấp tai nghe chống ồn cho con

• Cho phép con sử dụng áo hoặc chăn có trọng lượng

• Cung cấp cho con các thẻ ép nhựa ghi “Con Cần Giúp Đỡ” hoặc “Con Cần Nghỉ Một Chút”

• Cho con các lựa chọn

• Cho phép con tiếp cận với những món đồ hoặc người mà con yêu thích trong môi trường xung quanh

• Cung cấp cho con một lịch trình hàng ngày bằng hình ảnh

• Cho phép con sử dụng đồng hồ đếm giờ bằng hình ảnh

• Cho con tiếp cận với đồ chơi giảm căng thẳng, bóng bóp căng thẳng, hoặc các vật dụng liên quan đến giác quan

• Xây dựng và đọc các câu chuyện xã hội cùng con mỗi ngày

• Che bớt ánh sáng chói

• Loại bỏ hoặc cất giữ an toàn các vật dụng nguy hiểm như dao và kéo khỏi tầm với ngay lập tức

Theo dõi hành vi

Nếu một người tự kỷ đang có hành vi hung hăng và tự gây thương tích, giáo viên, cha mẹ, và các chuyên gia khác nên bắt đầu theo dõi những hành vi này. Việc hiểu rõ hơn về những lần xảy ra này rất quan trọng, hãy tự hỏi:

• Những hành vi này xảy ra ở trường hay ở nhà?

• Có phải một số địa điểm cụ thể ở cả hai môi trường có thể khiến con có hành vi hung hăng không?

• Những hành vi này xảy ra thường xuyên như thế nào?

• Hành vi kéo dài trong bao lâu?

Cuối cùng, hãy thu thập dữ liệu về “độ trễ,” tức thời gian phản ứng giữa một yêu cầu hoặc sự kiện và phản ứng của người tự kỷ. Ví dụ, khi con nghe tiếng chó sủa ở cửa sau, con mất bao lâu để mở cửa cho chó vào? Nếu bạn yêu cầu con nhặt một món đồ, con mất bao lâu để phản hồi yêu cầu của bạn?

Chăm sóc bản thân cho cha mẹ

Nhiều cha mẹ có con tự kỷ dễ cảm thấy quá tải, đặc biệt nếu con có hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích trong nhà.

Cha mẹ nào cũng cần thời gian nghỉ ngơi. Hãy kiểm tra bảo hiểm của bạn xem có đủ điều kiện nhận “dịch vụ chăm sóc tạm thời” hay không. Dịch vụ này có thể cho phép một người được đào tạo đến nhà hỗ trợ chăm sóc con trong khi bạn làm việc khác.

Bạn cũng có thể nhờ một thành viên gia đình đáng tin cậy và có kinh nghiệm ở lại với con để bạn có thể ra ngoài buổi tối. Hãy nhớ đừng cảm thấy tội lỗi khi dành thời gian cho bản thân.

Các nhóm hỗ trợ cũng có thể có sẵn trong cộng đồng địa phương để giải quyết các vấn đề liên quan đến tự kỷ. Hãy cân nhắc tham gia để gặp gỡ những người khác trong cộng đồng cũng đang cố gắng đối mặt với hành vi hung hăng và tự gây thương tích trong gia đình mình.

Hỗ trợ từ chuyên gia

Đừng nghĩ rằng bạn phải tự mình giải quyết mọi thứ. Bạn có thể tìm đến các chuyên gia để được giúp đỡ và hỗ trợ về hành vi hung hăng của con.

Bác sĩ nhi khoa

Khi mức độ hung hăng của con tăng lên hoặc con có hành vi tự gây thương tích, điều quan trọng là cần trao đổi với bác sĩ nhi khoa của con. Hãy cho bác sĩ xem dữ liệu bạn đã thu thập về tần suất, thời lượng, địa điểm, và độ trễ của hành vi. Dữ liệu này có thể giúp bác sĩ đưa ra những quyết định quan trọng như việc dùng thuốc, thay đổi chế độ ăn, hoặc giới thiệu đến chuyên gia địa phương.

Các chuyên gia khác

Nhiều người trong cộng đồng có thể là nguồn hỗ trợ cho bạn khi con có hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích. Các chuyên gia này có thể bao gồm giáo viên chuyên về tự kỷ, chuyên viên trị liệu ngôn ngữ, chuyên viên trị liệu hoạt động, tư vấn viên học đường, chuyên viên phân tích hành vi được chứng nhận, v.v.

Các can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học

Có hai liệu pháp dựa trên bằng chứng khoa học được áp dụng rộng rãi cho người tự kỷ, đó là Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng (ABA) và Liệu Pháp Nhận Thức - Hành Vi (CBT).

ABA thường sử dụng phương pháp củng cố tích cực để giúp người tự kỷ học các kỹ năng mới, các hành vi thay thế, và giảm các hành vi như hung hăng và tự gây thương tích.

CBT có thể giúp người tự kỷ đối phó với những hành vi khó khăn bằng cách thay đổi cách họ suy nghĩ. Liệu pháp này nhấn mạnh rằng con người có thể cải thiện hành vi của mình thông qua cách họ suy nghĩ về tình huống của bản thân. Nhờ đó, nó có thể thay đổi cảm xúc và hành vi của người đó.

Hy vọng dành cho cha mẹ và người chăm sóc

Nếu con bạn là người tự kỷ có hành vi hung hăng hoặc tự gây thương tích khi bị kích hoạt, hãy tìm hiểu những yếu tố kích hoạt đó để giúp phòng ngừa hoặc quản lý chúng. Hãy tìm đến các chuyên gia trong lĩnh vực này, và nhớ chăm sóc sức khỏe tinh thần cho chính mình. Đừng ngại nhờ sự giúp đỡ từ gia đình, các nhóm hỗ trợ, và những nguồn lực sẵn có.

Bạn không đơn độc. Với những chiến lược phù hợp, bạn có thể giúp con vượt qua những hành vi hung hăng này.

Nguồn: Aggression, Self-Injury, and ASD – Ronald I. Malcolm, EdD, Autism Parenting Magazine, Issue 174 (12/2024). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.