Đến Lượt Con: Làm Chủ Kỹ Năng Luân Phiên Trong Giao Tiếp Xã Hội

Tác giả: Nikki McRory, MA CCC-SLP, BCBA, CAS

Hãy cùng tìm hiểu kỹ năng luân phiên (turn-taking) có thể giúp con bạn mắc chứng tự kỷ cải thiện kỹ năng xã hội và giao tiếp như thế nào.

Là cha mẹ có con tự kỷ, chúng ta luôn tìm cách giúp con vượt qua những tình huống giao tiếp xã hội. Một kỹ năng vừa quan trọng vừa đầy thử thách chính là luân phiên trong hội thoại - biết khi nào đến lượt mình nói, khi nào đến lượt lắng nghe. Khả năng tưởng chừng đơn giản này có thể mở ra cả một thế giới kết nối xã hội và giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của con.

Vì sao luân phiên lại quan trọng đến vậy, con gặp những thử thách riêng nào, và chúng ta có thể hướng dẫn con làm chủ kỹ năng thiết yếu này ra sao? Cùng nhau, chúng ta sẽ khám phá các chiến lược, ăn mừng những chiến thắng nhỏ, và mở đường để con tự tin hơn khi tham gia vào “điệu nhảy” đẹp đẽ của hội thoại.

Hiểu về kỹ năng luân phiên

Luân phiên trong hội thoại giống như một điệu nhảy nhịp nhàng của lời nói và cử chỉ, nơi những người tham gia thay phiên nhau nói và lắng nghe. Đây là nền tảng của một cuộc trò chuyện cân bằng, cho phép mỗi người được đóng góp, được lắng nghe, và thể hiện sự tôn trọng với suy nghĩ của người khác.

Đối với trẻ phát triển điển hình, kỹ năng này thường phát triển tự nhiên thông qua việc quan sát và thực hành trong các tương tác hằng ngày với gia đình, bạn bè và người chăm sóc.

Tuy nhiên, đối với trẻ trong phổ tự kỷ, việc làm chủ “vũ điệu xã hội” phức tạp này có thể là một thử thách lớn. Biết khi nào nên nói, khi nào nên lắng nghe, và làm sao để chuyển đổi mượt mà giữa hai việc đó có thể giống như một câu đố phức tạp. Hiểu được những khó khăn này là bước đầu tiên để giúp con phát triển kỹ năng quan trọng này.

Luân phiên không chỉ là về lời nói - nó còn bao gồm ngôn ngữ cơ thể, biểu cảm khuôn mặt và thời điểm phù hợp - đây đều là những lĩnh vực mà trẻ tự kỷ có thể cần thêm sự hỗ trợ và luyện tập.

Những thách thức giao tiếp ở trẻ tự kỷ

Trẻ tự kỷ thường gặp những thách thức riêng về giao tiếp, đặc biệt là trong việc luân phiên. Những thách thức này có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau, ảnh hưởng đến khả năng tham gia vào một cuộc trò chuyện qua lại trôi chảy.

Một số khó khăn thường gặp bao gồm:

• Về thời điểm và ngắt lời - khó nhận biết thời điểm phù hợp để tham gia vào cuộc trò chuyện, dẫn đến việc ngắt lời thường xuyên hoặc dừng lại quá lâu trước khi phản hồi.

• Nói kéo dài một chiều - nói liên tục về chủ đề mình quan tâm mà không tạo cơ hội cho người khác đóng góp.

• Chậm xử lý thông tin - cần thêm thời gian để xử lý thông tin bằng lời nói và hình thành câu trả lời, khiến cuộc trò chuyện bị ngắt quãng.

• Khó khăn khi bắt đầu - bỏ lỡ cơ hội tương tác xã hội, không biết khi nào nên bắt đầu trò chuyện hoặc khi nào nên đóng góp ý kiến.

• Khó diễn giải tín hiệu phi ngôn ngữ - bối rối khi cố gắng nhận biết ngôn ngữ cơ thể hoặc biểu cảm khuôn mặt tinh tế báo hiệu đến lượt mình nói.

• Tập trung quá mức - khó chuyển sự chú ý và để người khác đóng góp vào cuộc trò chuyện khi đang say mê với một chủ đề.

• Lo âu trong tình huống xã hội - cảm thấy lo lắng và bất an vì tính khó đoán của cuộc trò chuyện, khiến việc luân phiên tự nhiên trở nên khó khăn hơn.

Những rào cản này có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng giao tiếp hiệu quả trong các mối quan hệ xã hội và cuộc sống hằng ngày, khiến việc kết bạn, tham gia hoạt động nhóm, hay hòa nhập vào các tình huống khác trở nên khó khăn.

Lợi ích của kỹ năng luân phiên đối với người tự kỷ

Việc phát triển kỹ năng luân phiên vững chắc có thể tạo ra thay đổi lớn cho trẻ tự kỷ trong nhiều tình huống khác nhau, mang lại nhiều lợi ích như:

• Tăng cường kết nối xã hội: giao tiếp với người khác hiệu quả hơn, mở đường cho những tình bạn ý nghĩa và mối quan hệ gia đình bền chặt hơn.

• Tăng sự tự tin: cảm thấy thoải mái hơn khi tham gia vào các tình huống xã hội khác nhau.

• Cải thiện khả năng lắng nghe chủ động và hiểu vấn đề: nâng cao khả năng hiểu cuộc trò chuyện và tình huống xã hội nói chung.

• Giảm lo âu liên quan đến giao tiếp: hiểu được cấu trúc của tương tác xã hội, khiến chúng dễ đoán hơn.

• Tăng khả năng hòa nhập: giúp hòa nhập thành công hơn ở trường học, hoạt động ngoại khóa và môi trường cộng đồng.

• Thành công trong học tập: tăng cường sự tham gia trong lớp học và làm việc nhóm, có thể cải thiện kết quả học tập.

• Cơ hội trong tương lai: đặt nền móng cho thành công trong công việc, các mối quan hệ và cuộc sống độc lập sau này.

Việc chờ đến lượt mình cũng giúp điều tiết cảm xúc bằng cách rèn luyện tính kiên nhẫn và khả năng kiểm soát sự bốc đồng.

Bằng cách tập trung phát triển khả năng luân phiên, chúng ta đang mở ra cả một thế giới khả năng xã hội cho con, nâng cao chất lượng cuộc sống của con, và chuẩn bị cho con những thành công trong tương lai.

Chiến lược dạy kỹ năng luân phiên

Dạy kỹ năng luân phiên cho trẻ tự kỷ đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhất quán và cách tiếp cận phù hợp với từng trẻ.

Dưới đây là một số chiến lược hiệu quả giúp việc học kỹ năng này trở nên vui vẻ và hấp dẫn hơn:

Công cụ hỗ trợ trực quan:

• Dùng một “cây gậy phát biểu” hoặc micro đặc biệt để báo hiệu đến lượt ai nói.

• Tạo các thẻ luân phiên đầy màu sắc với dòng chữ “Lượt của con” và “Lượt của mẹ/bố”.

• Sử dụng đồng hồ đếm giờ trực quan để cho thấy mỗi người được nói trong bao lâu.

Trò chơi và hoạt động:

• Chơi các trò chơi cờ bàn như Candy Land hay Chutes and Ladders vốn tự nhiên rèn luyện việc luân phiên.

• Thử trò chơi “quả bóng trò chuyện” - tung qua tung lại một quả bóng mềm trong khi lần lượt hỏi và trả lời câu hỏi.

• Kể chuyện cùng nhau, mỗi người thêm một câu để tạo thành một câu chuyện hoàn chỉnh.

Đóng vai và luyện tập:

• Dùng rối tay để diễn lại các cuộc trò chuyện, nhấn mạnh vào những khoảnh khắc luân phiên.

• Dựng các tình huống chơi giả vờ như “nhà hàng” hay “phòng khám bác sĩ” để luyện tập luân phiên trong tình huống thực tế.

• Tạo và cùng xem các video mẫu về cách luân phiên tốt, rồi thảo luận về những gì quan sát được.

Cùng con theo dõi tiến bộ

Hãy cùng con tạo ra một cách thể hiện trực quan cho hành trình học luân phiên của con - có thể là một biểu đồ nhiều màu sắc, một ứng dụng số, hay bất kỳ hình thức nào con thích. Thay vì dùng phần thưởng bên ngoài, hãy tập trung vào việc giúp con tự nhìn lại và trưởng thành từ chính bản thân mình.

Sau khi luyện tập luân phiên, hãy cùng con trò chuyện tích cực về những gì đã làm tốt và những gì con thấy khó khăn. Cách tiếp cận này giúp con hình thành nhận thức về bản thân và sự hài lòng từ chính mình, thay vì chỉ dựa vào sự công nhận từ người khác.

Ứng dụng trong đời sống thực

Khi kỹ năng luân phiên của con được cải thiện, chúng ta thường thấy những thay đổi tích cực ở nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc sống của con:

• Thành công trong lớp học: tham gia nhiều hơn vào thảo luận nhóm, cải thiện mối quan hệ với thầy cô và bạn học, và hợp tác hiệu quả hơn trong các dự án nhóm.

• Tương tác ở sân chơi: những buổi chơi cùng bạn thành công và vui vẻ hơn, dễ dàng hòa nhập vào trò chơi ở công viên, và tăng khả năng kết bạn cũng như duy trì tình bạn.

• Sinh hoạt gia đình: những cuộc trò chuyện cân bằng và hấp dẫn hơn trong bữa ăn gia đình, cải thiện mối quan hệ anh chị em, và các chuyến đi chơi gia đình suôn sẻ hơn.

• Tham gia cộng đồng: thoải mái và tham gia nhiều hơn vào các môi trường cộng đồng như thư viện, sự kiện địa phương, hay hoạt động ngoại khóa.

• Chuẩn bị cho tương lai: phát triển những kỹ năng thiết yếu cho các buổi phỏng vấn xin việc, giao tiếp nơi làm việc, và cuộc sống độc lập sau này.

Một phụ huynh chia sẻ: “Khi Emma mới bắt đầu luyện tập luân phiên, con hầu như chỉ có thể duy trì một đoạn trao đổi hai câu. Giờ đây, con tích cực tham gia các buổi họp đội hướng đạo sinh và thậm chí đã giơ tay trả lời câu hỏi trong một chuyến đi thực tế của lớp. Đây có thể là những bước nhỏ, nhưng với chúng tôi, đó là những thành tựu vô cùng to lớn.”

Từng bước hướng đến giao tiếp tốt hơn

Phát triển kỹ năng luân phiên là một hành trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, luyện tập và bền bỉ. Khi giúp con làm chủ nghệ thuật này, chúng ta không chỉ dạy con một kỹ năng, mà còn đang mở ra cả một thế giới khả năng xã hội. Với mỗi lượt trò chuyện thành công, con đang xây dựng những cây cầu dẫn đến kết nối sâu sắc hơn, sự thấu hiểu lớn hơn, và một cuộc sống trọn vẹn hơn.

Hãy nhớ ăn mừng mọi chiến thắng, dù nhỏ đến đâu, và giữ cho quá trình học tập luôn vui vẻ và hấp dẫn. Sự ủng hộ và động viên không ngừng của bạn chính là công cụ mạnh mẽ nhất trong “bộ công cụ giao tiếp” của con.

Cùng nhau, chúng ta có thể giúp những đứa trẻ tuyệt vời của mình học cách “khiêu vũ” qua từng cuộc trò chuyện với sự tự tin và niềm vui ngày càng lớn hơn!

Nguồn: It’s My Turn: Mastering Turn-Taking for Social Skills – Nikki McRory, MA CCC-SLP, BCBA, CAS, Autism Parenting Magazine, Issue 174 (12/2024). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.