Bạn Có Biết: Nước Uống Và Hành Vi - Mối Liên Hệ Bất Ngờ
Đã cập nhật: 17 thg 9
Tác giả: Rochelle Manor, PhD và Michael Wolff, PsyD, ABN, ABPdN
Việc uống đủ nước có thể giúp điều hòa hành vi của người trong phổ tự kỷ như thế nào?
Khoảng 60% cơ thể con người được cấu thành từ nước. Vì vậy, việc giữ đủ nước rất quan trọng đối với mọi cơ quan, làn da, và hệ thần kinh của chúng ta. Nhưng hầu hết chúng ta lại không uống đủ nước.
Khoa học đằng sau mối liên hệ giữa nước và hành vi
Mất nước có thể là một vấn đề đối với người mắc rối loạn phổ tự kỷ (ASD) vì nó có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, hành vi, và sức khỏe thể chất của họ. Trong khi cây cối hay hoa sẽ héo úa khi thiếu nước, con người sẽ biểu hiện những dấu hiệu tinh tế của sự khó chịu về thể chất.
Hệ thần kinh trung ương, các chất dẫn truyền thần kinh, hệ tiêu hóa, và quá trình xử lý của não bộ đều rất dễ bị tổn thương khi mất nước.
Bảng nhu cầu nước uống hằng ngày theo độ tuổi
Độ tuổi | Lượng nước cần uống mỗi ngày |
1-3 tuổi | 4 cốc (khoảng 32 oz / ~0,95L) |
4-8 tuổi | 5 cốc (khoảng 40 oz / ~1,2L) |
9-13 tuổi | 7-8 cốc (khoảng 56-64 oz / ~1,7-1,9L) |
14-18 tuổi | 8-11 cốc (khoảng 64-88 oz / ~1,9-2,6L) |
Nam giới từ 19 tuổi trở lên | 13 cốc (khoảng 104 oz / ~3,1L) |
Nữ giới từ 19 tuổi trở lên | 9 cốc (khoảng 72 oz / ~2,1L) |
Những triệu chứng mất nước sau đây có thể xuất hiện chỉ với mức thiếu hụt 2% lượng nước trong cơ thể:
Tâm trạng: Mất nước có thể khiến não bộ khó sản sinh serotonin hơn, góp phần gây ra cảm giác trầm cảm và lo âu. Nước là yếu tố cần thiết để sản sinh các chất dẫn truyền thần kinh — những hóa chất giúp các dây thần kinh giao tiếp với nhau. Sự rối loạn của các chất dẫn truyền thần kinh có thể dẫn đến nhiều dạng rối loạn tâm trạng. Serotonin, hay còn gọi là chất hóa học "tạo cảm giác dễ chịu", rất quan trọng trong việc điều hòa tâm trạng, đặc biệt với người tự kỷ. Việc uống không đủ nước có thể ảnh hưởng đến quá trình sản sinh serotonin. Ưu tiên việc giữ đủ nước giúp nuôi dưỡng một tâm trạng cân bằng và tích cực hơn.
Hành vi: Mất nước có thể gây cáu gắt và phản ứng thái quá, và sự thiếu kiên nhẫn khi thất vọng có thể dẫn đến phản ứng "chiến hay chạy" (fight or flight). Duy trì mức serotonin tối ưu trong não thúc đẩy sự ổn định cảm xúc và hạnh phúc, điều đặc biệt quan trọng với người tự kỷ. Giữ đủ nước giúp cân bằng cảm xúc, khiến việc kiểm soát các xung động và tránh những hành vi bộc phát trở nên dễ dàng hơn.
Chức năng nhận thức: Mất nước có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và chú ý, dẫn đến mệt mỏi, lú lẫn, hoặc mất trí nhớ ngắn hạn. Não bộ cần nước để các quá trình tư duy, ghi nhớ, và tập trung hoạt động bình thường. Ngay cả tình trạng mất nước nhẹ cũng có thể ảnh hưởng đến nhận thức và gây khó khăn trong tập trung, suy giảm trí nhớ, và thời gian phản ứng chậm hơn.
Sức khỏe thể chất: Mất nước làm rối loạn cân bằng điện giải, trong khi natri và kali là yếu tố thiết yếu cho việc truyền tín hiệu thần kinh đúng cách. Sự mất cân bằng này có thể gây đau đầu, chóng mặt, chuột rút cơ, và nhịp tim nhanh.
Mất nước mãn tính cũng có thể dẫn đến nhiễm trùng đường tiết niệu, sỏi thận, sỏi mật, và táo bón. Người mắc ASD thường gặp các vấn đề tiêu hóa và "sức khỏe đường ruột" kém, và tình trạng này càng trở nên tồi tệ hơn khi mất nước.
Những thách thức về nước uống ở người mắc ASD
Điều gì khiến việc giữ đủ nước trở nên khó khăn với người mắc ASD?
Nhạy cảm giác quan: Người mắc ASD có thể gặp khó khăn trong việc nhận biết cảm giác khát. Họ có thể ưa chuộng những loại đồ uống ít cấp nước hơn hoặc có các tác dụng phụ khác (nước ngọt có đường, nước ép trái cây, nước có ga). Nhiều người mắc ASD cũng né tránh trái cây và rau củ — những thực phẩm chứa nước.
Xử lý giác quan đòi hỏi sự giao tiếp giữa não bộ và hệ thần kinh, vốn chứa hơn 75% là nước. Do sự mất cân bằng điện giải trong cơ thể, mất nước có thể làm suy giảm đáng kể khả năng truyền tín hiệu thần kinh. Điều này có thể khiến người mắc ASD trở nên nhạy cảm hơn với các kích thích giác quan so với khi đủ nước, và dễ hiểu sai các tín hiệu giác quan hoặc cơ thể hơn.
Việc thích nghi với thời tiết có thể khó khăn. Sự thay đổi thời tiết, ví dụ khi trời nóng lên, đòi hỏi phải bổ sung nhiều nước hơn. Tuy nhiên, một số người mắc ASD vẫn duy trì thói quen cũ và có thể không muốn thay đổi sang trang phục mát hơn hoặc tăng lượng nước uống. Điều này có thể khiến họ dễ mất nước hơn trong thời tiết ấm hoặc những ngày nắng nóng.
Khó khăn trong giao tiếp: Người mắc ASD có thể gặp khó khăn khi truyền đạt nhu cầu về nước của mình. Do những thiếu hụt trong giao tiếp, họ có thể hiểu sai các tín hiệu cơ thể, nhầm lẫn giữa khát và đói, hoặc trở nên cáu gắt.
Hành vi lặp đi lặp lại: Nhiều trẻ mắc ASD thích tham gia vào các hoạt động ưa thích hoặc tập trung vào những mối bận tâm riêng. Điều này có nghĩa là các em đang "phớt lờ" những nhu cầu thể chất khác. Các em có thể mải mê với sở thích đến mức "quên" ăn hoặc đi vệ sinh. Các em có thể không nghe thấy khi cha mẹ yêu cầu làm điều gì đó. Sự tập trung cao độ này có thể hạn chế đáng kể nhận thức hoặc sự sẵn lòng dừng hoạt động yêu thích để uống nước.
Dấu hiệu mất nước
Đâu là những dấu hiệu của mất nước?
Khô miệng, môi, lưỡi, mắt, và da
Đau đầu và chóng mặt
Nước tiểu sẫm màu, đậm đặc, có mùi nồng
Đi tiểu ít thường xuyên hơn
Chuột rút hoặc co thắt cơ
Nhịp tim nhanh
Nếu bạn nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghiêm trọng nào trong số này, hãy liên hệ bác sĩ hoặc gọi cấp cứu.
Nuôi dạy một đứa trẻ hoặc thanh thiếu niên mắc ASD nghĩa là bạn thường nhạy bén hơn với những thay đổi tinh tế hoặc các hành vi trở nên tồi tệ hơn. Mục tiêu là duy trì đủ nước hoặc bù nước nhanh chóng nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu tiêu cực nào. Việc theo dõi lượng nước con uống sẽ dễ dàng hơn khi con còn nhỏ, vì vậy xây dựng thói quen và gợi ý phù hợp với mọi độ tuổi có thể rất hữu ích.
Đâu là những dấu hiệu mất nước đặc trưng ở người tự kỷ?
Rối loạn điều hòa cảm xúc dữ dội hơn
Gia tăng sự từ chối hoặc né tránh các kích thích giác quan
Gia tăng hành vi "tự kích thích" (stimming)
Mệt mỏi ban ngày
Khó khăn hơn về trí nhớ hoặc các quá trình nhận thức khác
Tốc độ xử lý chậm hơn bình thường
Khó khăn hơn trong việc tìm từ, giao tiếp, và khả năng chú ý
Bất kỳ thay đổi hành vi tinh tế nào
Giải pháp thực tế
Hãy bắt đầu xây dựng thói quen và tập quán uống nước lành mạnh. Vì mỗi người tự kỷ đều khác biệt, một số chiến lược có thể hữu ích hoặc dễ thực hiện hơn những chiến lược khác. Dưới đây là một số gợi ý thực tế:
Đặt mục tiêu uống nước.
Biến nó thành một thử thách.
Chuẩn bị một danh sách kiểm tra.
Chuẩn bị sẵn những lời nhắc nhở tinh tế.
Cung cấp sự củng cố (biểu đồ theo dõi, hệ thống phần thưởng).
Tạo một lịch trình hoặc thực đơn trực quan cho việc uống nước, kèm các giờ nghỉ uống nước.
Hãy tìm một vài cách để tăng lượng nước con uống và giữ con luôn đủ nước.
Tuân theo một thói quen uống nước
Một thói quen uống nước có thể bao gồm các gợi ý sau:
Uống nước ngay khi thức dậy vào buổi sáng.
Thêm hương vị như lát dâu tây hoặc việt quất.
Biến việc uống nước thành niềm vui và một phần của thói quen hằng ngày.
Cung cấp dụng cụ uống nước thân thiện với giác quan
Nếu có thể, hãy cung cấp một chiếc cốc hoặc bình nước đặc biệt do chính trẻ lựa chọn. Cá nhân hóa chiếc cốc hoặc bình bằng những hình dán hoặc màu sắc phù hợp với sở thích của trẻ.
Cung cấp các nguồn cấp nước thay thế
Những nguồn nước khác, như một số loại thực phẩm nhất định, cũng có thể cung cấp lượng nước cần thiết:
Kem que hoặc đá bào
Những viên đá "bất ngờ" được đông lạnh cùng trái cây bên trong
Thực phẩm giàu nước, như dưa hấu hoặc cam
Dung dịch bù nước đường uống có chứa điện giải
Tận dụng công nghệ hỗ trợ và ứng dụng
Lời nhắc trên điện thoại hoặc đồng hồ, hay các trợ lý AI điều khiển bằng giọng nói, có thể nhắc phụ huynh hoặc chính người tự kỷ uống nước.
Đưa ra những "phần thưởng" nhỏ, ít tốn kém
Phụ huynh có thể đưa ra những phần thưởng nhỏ như một hình dán, một chiếc cốc mới, hoặc một bình nước để giúp trẻ đạt được mục tiêu của mình.
Điều chỉnh môi trường xung quanh
Hãy tạo ra một môi trường có nước uống dễ tiếp cận:
Có sẵn một bình nước trên bàn học ở trường.
Có sẵn bình nước hoặc cốc ở gần trong nhà.
Kết hợp việc uống nước với việc ăn (uống nước cùng mỗi bữa ăn nhẹ hoặc bữa chính).
Theo dõi tiến độ
Phụ huynh có thể theo dõi lượng nước con uống. Có sẵn các bảng theo dõi lượng nước uống có thể in ra trực tuyến, và các ứng dụng theo dõi nước uống dành cho máy tính, điện thoại, và đồng hồ thông minh.
Chúng ta càng xây dựng thói quen lành mạnh cho con sớm bao nhiêu, các em càng dễ duy trì chúng khi lớn lên bấy nhiêu.
Cơn khát thông tin và chiến lược
Giữ đủ nước là điều thiết yếu để duy trì sức khỏe tối ưu. Tuy nhiên, những biến chứng và khó khăn liên quan đến mất nước có thể có tác động lớn hơn đối với người mắc ASD. Vì vậy, hãy tìm ra hoặc tự tạo phương pháp và chiến lược riêng để tăng lượng nước nạp vào cơ thể.
Chúc mừng! Hy vọng những mẹo này sẽ giúp bạn và gia đình giữ đủ nước tốt hơn!
Nguồn:
Water You Know: Hydration and Behavior: The Surprising Link – Rochelle Manor, PhD và Michael Wolff, PsyD, ABN, ABPdN, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.
Bình luận