Chiến Lược Giải Quyết Xung Đột Hiệu Quả Cho Trẻ Mắc Tự Kỷ

Tác giả: Mitch Leppicello, MSW, LICSW

Khi trẻ mắc tự kỷ có khả năng giải quyết xung đột, thì sức khỏe cảm xúc và xã hội của các em cũng được cải thiện.

Giải quyết xung đột có thể đặc biệt khó khăn đối với trẻ mắc tự kỷ do những khác biệt trong tương tác xã hội, giao tiếp và xử lý giác quan. Những thách thức cốt lõi này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng đọc hiểu giao tiếp, xử lý và giải quyết các xung đột xã hội của trẻ.

Phát triển kỹ năng giải quyết xung đột là điều thiết yếu giúp trẻ mắc tự kỷ điều hướng các tình huống xã hội hiệu quả hơn, xây dựng những mối quan hệ tích cực, và giảm thiểu hiểu lầm. Điều này dẫn đến những tương tác hài hòa hơn, giảm căng thẳng trong gia đình, đồng thời hình thành và duy trì kết nối với bạn bè, anh chị em, và bạn cùng trang lứa.

Hướng dẫn và huấn luyện trẻ mắc tự kỷ về các kỹ năng giải quyết xung đột xã hội tích cực là điều thiết yếu cho sức khỏe cảm xúc và xã hội của các em.

Hiểu về những thách thức

Chúng ta càng hiểu nhiều về những thách thức liên quan đến tự kỷ, hành động, can thiệp, chiến lược và sự hỗ trợ của chúng ta càng hiệu quả hơn. "Từ hiểu biết đến hành động!" — khẩu hiệu này giúp xác định những can thiệp tốt nhất để hỗ trợ người tự kỷ.

Nếu chúng ta không hiểu những thách thức nền tảng của tự kỷ, những nỗ lực giúp đỡ có thể phản tác dụng, gây thất vọng cho tất cả mọi người.

Người tự kỷ có thể có những thách thức chung, nhưng mỗi người phát triển và trải qua thách thức của mình theo cách khác nhau. Việc hiểu rõ nhiều thách thức liên quan đến tự kỷ là điều thiết yếu để có hành động tốt nhất. Dưới đây là một số thách thức đó:

Khó khăn trong giao tiếp:

Giao tiếp bằng lời và phi ngôn ngữ có thể là những thách thức lớn đối với người tự kỷ. Họ có thể gặp khó khăn với việc sử dụng ngôn ngữ, các cách diễn đạt bóng bẩy, và ngữ điệu giọng nói. Điều này có thể khiến việc hiểu góc nhìn, cảm xúc và ý định của người khác trong các xung đột xã hội trở nên khó khăn, dẫn đến các cơn khủng hoảng hành vi (meltdown) hoặc trạng thái đóng băng (shutdown).

Vấn đề xử lý giác quan:

Tự kỷ có thể ảnh hưởng đến việc xử lý giác quan theo nhiều cách khác nhau. Người tự kỷ có thể có phản ứng tăng (hyper) hoặc giảm (hypo) đối với các kích thích giác quan như âm thanh, ánh sáng, kết cấu, vị giác và mùi. Những xâm nhập hoặc nhu cầu giác quan này có thể gây khó chịu và đau khổ, khiến việc tập trung vào các chức năng điều hành và xử lý các bước, kỹ năng xã hội phức tạp trở nên khó khăn.

Hiểu và thể hiện cảm xúc:

Nhiều người tự kỷ gặp khó khăn trong việc hiểu, xác định, xử lý và thể hiện suy nghĩ và cảm xúc, đặc biệt trong các tình huống căng thẳng. Điều này có thể kéo dài những thách thức trong việc tuân theo các quy tắc và quy ước xã hội bất thành văn, không được nói ra, dẫn đến hiểu lầm và thất vọng cho cả người đó lẫn những người xung quanh.

Chiến lược phòng ngừa

Các chiến lược dựa trên phòng ngừa mang tính tích cực, có thể dự đoán được, và chủ động. Chúng tập trung vào việc kích hoạt phần não bộ giải quyết vấn đề thay vì phản ứng chiến đấu, bỏ chạy, hoặc đóng băng. Điều này mang lại kết quả tốt hơn cho việc học kỹ năng và tìm giải pháp cho xung đột.

Dưới đây là một số chiến lược đó:

• Lịch trình và cấu trúc: Đưa lịch trình và cấu trúc vào các thói quen hằng ngày để giúp trẻ tự kỷ dự đoán được điều gì sắp xảy ra. Điều này giảm căng thẳng và tạo thêm không gian tinh thần để xử lý các thách thức khác.

• Hướng dẫn rõ ràng: Để giải quyết xung đột và vấn đề, hãy sử dụng những chỉ dẫn cụ thể và các bước hướng dẫn rõ ràng theo trình tự. Công cụ hỗ trợ trực quan như hình ảnh hoặc các bước viết ra có thể hữu ích.

• Củng cố tích cực: Thường xuyên ôn lại và củng cố các kỹ năng ứng phó và giải quyết vấn đề tích cực. Thực hành các chiến lược củng cố tích cực theo lịch trình để tiếp cận nhanh chóng và tự nhiên phần não bộ giải quyết vấn đề trong trạng thái bình tĩnh.

• Hiểu các yếu tố kích hoạt: Tìm hiểu điều gì kích hoạt căng thẳng ở trẻ và hướng dẫn trẻ đến các chiến lược giao tiếp tốt hơn. Sử dụng chăn có trọng lượng hoặc máy tạo tiếng ồn trắng để giúp kiểm soát tình trạng quá kích thích hoặc thiếu kích thích giác quan.

• Kỹ năng xã hội: Xây dựng sự tự tin trong tương tác xã hội bằng cách tham gia các kỹ năng xã hội hằng ngày như chào hỏi, luân phiên, và đặt câu hỏi làm rõ. Dạy các kỹ năng ngôn ngữ cụ thể cho việc giải quyết xung đột xã hội và sử dụng đóng vai cùng kịch bản xã hội để luyện tập các kỹ năng này.

• Chiến lược trực quan: Sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan như thẻ ghi các bước giải quyết xung đột hiệu quả và hình ảnh để giao tiếp về mức độ căng thẳng đang trải qua. Công cụ và hướng dẫn trực quan có thể giúp trẻ giao tiếp với người khác khi cần giúp đỡ.

Kỹ thuật giải quyết chủ động

Nhiều kỹ thuật giải quyết khác nhau có thể được sử dụng để giúp trẻ mắc tự kỷ xử lý xung đột.

Phòng ngừa và chuẩn bị:

Giúp trẻ nhận ra những công cụ và kỹ năng mà trẻ đã học được cho những tình huống như thế này. Phòng ngừa và chuẩn bị là chìa khóa. Một số kỹ thuật khác cũng hữu ích:

• Sử dụng chiến lược giao tiếp phản ánh (reflective communication) và xác nhận căng thẳng của trẻ. Sự đồng cảm và lòng trắc ẩn rất quan trọng trong những khoảnh khắc này.

• Chuẩn bị lịch trình của trẻ để đảm bảo thói quen và tính có thể dự đoán được.

Tạo môi trường bình tĩnh:

Cung cấp một không gian hoặc môi trường an toàn và bình tĩnh để kích hoạt phần não giải quyết vấn đề thay vì phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy.

Sử dụng "đối tác bảo vệ" (protective partners), chẳng hạn như thành viên gia đình, nhà trường, hoặc những người trong cộng đồng có mối liên kết an toàn, quen thuộc và tích cực với trẻ. Họ có thể mang lại sự bình tĩnh cho môi trường của trẻ.

Chiến lược giao tiếp:

Một số chiến lược giao tiếp có thể hữu ích trong các tình huống xung đột.

• Khuyến khích trẻ nói chậm rãi và có chủ ý.

• Sử dụng các chiến lược đã được xây dựng từ trước như kịch bản xã hội, câu chuyện xã hội, hoặc hội thoại truyện tranh.

• Sử dụng các chiến lược như "giao tiếp làm rõ" cho các bước cụ thể từ đầu đến cuối.

• Sử dụng giao tiếp rõ ràng và trực tiếp để củng cố sự hiểu biết xã hội và giao tiếp tích cực.

Nhìn nhận theo góc độ người khác

Xác định xem việc nhìn nhận theo góc độ người khác (perspective-taking), tức là xem xét quan điểm của người khác trong một tình huống, có khả thi hay không trước khi bắt đầu quá trình giải quyết xung đột. Nếu có thể, hãy khuyến khích điều đó.

Tuy nhiên, nếu việc nhìn nhận theo góc độ người khác trở nên quá khó khăn, hãy tiếp tục mà không cần điều đó để giữ đúng hướng và duy trì trải nghiệm tích cực cho trẻ.

Xác định và giải quyết vấn đề

Một số bước có thể được thực hiện để giúp giải quyết vấn đề:

• Xác định vấn đề một cách rõ ràng và ngắn gọn.

• Tập trung vào tình bạn và kết nối thay vì đặt các cá nhân đối đầu nhau.

• Tránh quá trình thúc đẩy việc phân định đúng sai, có tội hay vô tội, tìm lỗi lầm, v.v.

Sử dụng phương pháp ba bước để "Sửa Chữa Lỗi Lầm":

• Nhận diện và thừa nhận lỗi lầm.

• Khắc phục hoặc sửa chữa lỗi lầm.

• Lập kế hoạch cho tương lai.

Có thể hữu ích khi diễn giải lại vấn đề cho trẻ khi:

• trẻ gặp khó khăn với việc nhìn nhận theo góc độ người khác,

• lịch trình của trẻ bị xáo trộn,

• trẻ có tư duy cứng nhắc,

• trẻ hiểu sai các tín hiệu xã hội.

Đóng vai và củng cố

Sử dụng đóng vai để luyện tập các giải pháp và thể hiện giao tiếp tích cực. Việc thu hút trẻ tham gia một cách tích cực khiến quá trình này trở nên thú vị và giảm thiểu căng thẳng.

Củng cố những nỗ lực tích cực và ghi nhận sự tiến bộ của trẻ trong việc học các kỹ năng giải quyết xung đột.

Mỗi kỹ thuật đều nhằm tạo ra một môi trường hỗ trợ, trong đó trẻ mắc tự kỷ có thể điều hướng xung đột hiệu quả và xây dựng kỹ năng xã hội của mình.

Hỗ trợ điều hòa cảm xúc

Hỗ trợ điều hòa cảm xúc ở trẻ mắc tự kỷ đòi hỏi phải hiểu những thách thức riêng biệt của trẻ và triển khai các chiến lược giúp trẻ quản lý căng thẳng và cảm xúc hiệu quả. Hãy cùng xem một số điểm chính.

Hiểu về rối loạn điều hòa cảm xúc:

Rối loạn điều hòa cảm xúc không phải là một tiêu chí chẩn đoán tự kỷ; đó là một thách thức đáng kể đối với người trong phổ tự kỷ. Tương tác xã hội thường kích hoạt căng thẳng, có thể biểu hiện ra bên trong hoặc bên ngoài.

Căng thẳng biểu hiện ra bên trong dưới dạng cô lập và những suy nghĩ tiêu cực, tự ti, bao gồm cảm giác vô giá trị. Ra bên ngoài, nó có thể bùng phát thành những cơn bộc phát bằng lời nói và thể chất, giận dữ và thịnh nộ, thậm chí đe dọa người khác. Cả hai đều quan trọng để hiểu như một hình thức "giao tiếp" về căng thẳng và được quản lý, hỗ trợ tốt nhất từ góc nhìn đó.

Dưới đây là một số chiến lược có thể giúp giảm căng thẳng này:

• Sử dụng công cụ trực quan: Công cụ hỗ trợ trực quan như sách và hướng dẫn giúp trẻ hiểu về căng thẳng và cách quản lý nó. Tập trung vào các cảm xúc cơ bản như sợ hãi, buồn bã và xấu hổ thay vì giận dữ, vốn thường mang tính phòng thủ.

• Tạo môi trường an toàn: Thay vì hỏi về mức độ căng thẳng của trẻ, hãy hỏi làm thế nào để cùng nhau quản lý cảm xúc của trẻ. Cách tiếp cận này dễ liên hệ và dễ nhận diện hơn đối với trẻ. Tính nhất quán là chìa khóa.

• Áp dụng cách tiếp cận gia đình toàn diện: Biến việc học về cảm xúc thành một hoạt động gia đình, với các thành viên trong gia đình làm hình mẫu để nhận diện, giao tiếp và quản lý căng thẳng.

Phát triển các chiến lược tự trấn an được cá nhân hóa phù hợp với độ tuổi, khả năng và sở thích của trẻ. Những chiến lược này có thể bao gồm các hoạt động như yoga, đạp xe, hoặc vẽ tranh.

Hiểu và triển khai những chiến lược này giúp hỗ trợ trẻ mắc tự kỷ để các em có thể quản lý cảm xúc hiệu quả hơn.

Làm việc cùng các bên liên quan

Hợp tác với những người hiểu rõ nhất và có thể kết nối tốt với tình trạng tự kỷ của trẻ liên quan đến việc xây dựng một mạng lưới hỗ trợ gồm các "đối tác bảo vệ" như đã đề cập ở trên. Việc duy trì giao tiếp và hợp tác luôn hoạt động và tiến về phía trước là điều thiết yếu, dù đôi khi rất mệt mỏi, đặc biệt khi con bạn đang gặp khó khăn. Đội ngũ các nhà cung cấp dịch vụ có thể được mở rộng thêm các đối tác bảo vệ khác, bao gồm anh chị lớn tuổi hơn, huấn luyện viên, và người cố vấn.

Việc xây dựng đội ngũ và mạng lưới hỗ trợ của con bạn có thể mở rộng sang sự tham gia cộng đồng trong lĩnh vực sở thích của trẻ. Điều quan trọng là giúp trẻ quản lý căng thẳng và các thách thức khác liên quan đến tự kỷ thông qua một trải nghiệm xã hội tích cực. Trẻ nên cảm thấy an toàn khi mắc sai lầm xã hội mà không sợ bị trừng phạt hay loại trừ.

Hướng tới một tương lai tươi sáng hơn

Dưới đây là những điểm chính cho một tương lai tươi sáng hơn dành cho người tự kỷ:

• Nhận ra nhiều điểm mạnh và tài năng gắn liền với tự kỷ cũng như những thách thức đi kèm.

• Thường xuyên sử dụng các nguồn lực để xác định yếu tố kích hoạt và giảm thiểu các cơn khủng hoảng hành vi.

• Triển khai các chiến lược chủ động để giúp người tự kỷ học được kỹ năng và sự tự tin cần thiết nhằm tham gia tích cực vào các xung đột xã hội và giải quyết chúng một cách tích cực tại nhà hoặc ở trường.

• Sử dụng các chiến lược nuôi dạy con theo thực hành tốt nhất dành cho tự kỷ, có thể định hướng những cách tiếp cận nhất quán và có cấu trúc. Bao gồm câu chuyện xã hội, luyện tập, và đóng vai cùng các đối tác bảo vệ để giải quyết xung đột và phát triển các mối quan hệ.

Tập trung vào các chiến lược và hỗ trợ tích cực, chủ động giúp người tự kỷ trở nên tự tin và thành công hơn khi bước vào tuổi trưởng thành và xa hơn nữa.

Nguồn:

Effective Conflict Resolution Strategies for Children With Autism – Mitch Leppicello, MSW, LICSW, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.