Cẩm Nang Du Lịch Thân Thiện Dành Cho Người Tự Kỷ và Gia Đình

Tác giả: Joseph Shipman

Hãy lên kế hoạch trước cho mọi thách thức khi đi du lịch cùng người trong phổ tự kỷ.

Con người luôn cần và thường muốn được đi du lịch, và việc phải đối mặt với những tình huống bất ngờ là điều ai cũng gặp phải. Tuy nhiên, đối với người tự kỷ và những người xung quanh họ, du lịch có thể mang đến những thách thức riêng.

Việc lên kế hoạch xoay quanh những khó khăn mà người tự kỷ gặp phải là điều cần thiết để có thể tận hưởng trọn vẹn trải nghiệm khám phá thế giới.

Tìm hiểu về những thách thức khi du lịch cùng người tự kỷ

Nhiều trở ngại mà người tự kỷ gặp phải khi du lịch không khác nhiều so với những gì họ trải qua trong cuộc sống hằng ngày. Lượng thông tin giác quan khổng lồ từ những địa điểm xa lạ và những quy trình không quen thuộc có thể khiến chuyến đi trở nên mệt mỏi hơn đối với người tự kỷ.

Việc ở một nơi mà người đó không nói được ngôn ngữ phổ biến hoặc không giao tiếp bằng lời nói cũng có thể gây ra một số khó khăn. Du lịch còn làm xáo trộn lịch trình và thói quen hằng ngày, gây ra lo âu.

Tôi còn nhớ mình từng rất lo lắng trước những âm thanh lớn và những cảm giác lạ lẫm khi đi máy bay, cũng như từng bị say xe trong những chuyến đi đường dài. May mắn thay, những người thân yêu của tôi hiểu được tầm quan trọng của việc chuẩn bị trước và một trình tự sự kiện có thể đoán trước được.

Lên kế hoạch trước chuyến đi

Đến một nơi mới đồng nghĩa với những trải nghiệm giác quan mới, những cách giao tiếp mới, việc di chuyển đến, từ và trong phạm vi điểm đến, cùng những thay đổi về thói quen và khả năng dự đoán. Bạn cần cân nhắc và lên kế hoạch cho cách những điều này có thể ảnh hưởng đến bạn hoặc người thân của bạn.

Việc này có thể bao gồm:

• Xác định điểm đến và nơi lưu trú thân thiện với tự kỷ: tìm những nơi có tiện ích dành riêng cho người tự kỷ.

• Chuẩn bị lịch trình chi tiết có hình ảnh minh họa: dành cho những người thích sự dễ đoán.

• Mang theo vật dụng thiết yếu và đồ vật an ủi: như thú nhồi bông đặc biệt, chăn, đồ chơi fidget, hoặc tai nghe chống ồn.

• Diễn tập trước các tình huống có thể xảy ra: chẳng hạn như một điểm tham quan hay nhà hàng yêu thích bị đóng cửa.

• Chuẩn bị tâm lý bằng video về địa điểm hoặc câu chuyện xã hội: giúp con làm quen trước với nơi sắp đến.

Bạn có thể tìm câu chuyện xã hội (social stories) có sẵn trên mạng, hoặc tự viết với sự hỗ trợ từ chuyên gia trị liệu, chuyên viên OT, hay chuyên gia khác của con.

Việc lên kế hoạch cho những tình huống này có thể giúp quá trình chuyển đổi diễn ra êm dịu hơn, thay vì dẫn đến một cơn quá tải cảm xúc (meltdown).

Tìm hiểu về nơi lưu trú

Khi tìm hiểu về nơi lưu trú, hãy cân nhắc đến độ nhạy cảm giác quan của người đó. Phòng có nhiều loại ánh sáng khác nhau không? Đèn huỳnh quang trên trần có thể quá chói, trong khi đèn bàn có thể mang lại ánh sáng dịu hơn.

Khách sạn nằm ở đâu? Một khách sạn gần khu Times Square có thể sẽ không phải là một kỳ nghỉ thoải mái đối với người nhạy cảm với việc bị kích thích âm thanh và hình ảnh liên tục.

Vì một số người tự kỷ cũng nhạy cảm với các chất gây dị ứng, một căn phòng chống dị ứng có thể rất hữu ích. Hãy liên hệ trực tiếp với khách sạn để biết họ có cung cấp dịch vụ này không, nhưng một số tiện ích có thể bao gồm:

• Bộ lọc không khí đặc biệt.

• Nệm, chăn ga gối chống dị ứng.

• Sàn gỗ thay vì trải thảm.

• Sản phẩm vệ sinh không gây dị ứng.

Ngoài ra, các Trung tâm Được Chứng nhận Tự kỷ (Certified Autism Centers) là những nơi đã được Hội đồng Quốc tế về Chứng nhận và Tiêu chuẩn Đào tạo Liên tục (IBCCES) công nhận, với 80% nhân viên được đào tạo chuyên sâu.

Những nhân viên này có thể là nhân viên khách sạn, nhân viên bếp, hoặc người trông trẻ giúp phụ huynh.

Những trung tâm này có thể có hướng dẫn về giác quan, những nơi để nghỉ ngơi giác quan, hoặc chăn ga có kết cấu đặc biệt trong phòng khách sạn. Một số khách sạn còn cung cấp hướng dẫn về an toàn, ánh sáng, vị giác hoặc khứu giác, tiếng ồn, nhiệt độ, và thậm chí cả sân bay, phòng cấp cứu, và nhà thuốc gần nhất.

Việc đối phó với các vấn đề giác quan có thể trở nên dễ dàng hơn khi có sẵn một phương án hành động đi kèm với những tình huống bất trắc có thể xảy ra. Điều này cũng giúp ích cho những nỗi lo âu phổ biến khác khi du lịch, như trì hoãn, hủy chuyến, rào cản ngôn ngữ và văn hóa, cùng nhiều điều khác có thể ảnh hưởng đáng kể đến người tự kỷ và những người có sự khác biệt thần kinh khác.

Phương tiện di chuyển

Đôi khi cần phải trao đổi trước về những gì sẽ diễn ra trong hành trình. Việc chuẩn bị cho chuyến đi khá khác so với việc thực sự trải qua chuyến đi. Có nhiều cách để đến một nơi nào đó, và mỗi cách đều có những thách thức riêng.

Di chuyển bằng ô tô

Những chuyến đi ô tô dài có thể gây buồn chán, các vấn đề giác quan, hoặc say xe. Việc không đọc sách khi xe đang chạy và đeo vòng tay bấm huyệt đã có hiệu quả với tôi, nhưng bất cứ điều gì giúp ích đều được khuyến khích.

Đối với các chuyến đi ô tô, hãy dừng xe thường xuyên để đi vệ sinh và duỗi chân, đồng thời mang theo đủ đồ ăn nhẹ và thức uống yêu thích.

Máy bay, tàu hỏa, và xe buýt

Máy bay cũng có nhiều vấn đề tương tự nhưng với đông người hơn và nhiều quy định hơn. Các dịch vụ như phòng cảm giác (sensory rooms) tại sân bay đang ngày càng trở nên phổ biến và dễ tiếp cận hơn.

Nên giải thích trước về quy trình an ninh (TSA) để không ai bị bất ngờ. Hãy dùng một câu chuyện xã hội để mô tả những gì sẽ xảy ra, hoặc đóng vai thử cảnh cởi giày hay đi qua máy dò kim loại.

Giải thích trước cho người thân của bạn lý do vì sao họ cần lấy hết đồ trong túi ra hoặc đặt túi lên băng chuyền có thể giúp họ không cảm thấy hoảng loạn khi có người chạm vào đồ đạc của mình.

Hãy giải thích trước hình dáng bên trong của máy bay, tàu hỏa, hay xe buýt, cũng như cảm giác khi di chuyển sẽ như thế nào. Cho người thân của bạn xem lộ trình trên bản đồ. Liệu có bị xóc hay có tiếng ồn không? Bạn sẽ ăn trên máy bay hay tàu hỏa, hay xe buýt sẽ dừng lại để chọn nhà hàng?

Hãy mang theo một túi xách tay có sẵn một số vật dụng an ủi cho người thân của bạn khi trải nghiệm trở nên quá tải hoặc nhàm chán.

Chiến lược thích ứng

Mặc dù các tiện ích dành riêng cho người tự kỷ đã trở nên phổ biến hơn, nhiều du khách vẫn có lựa chọn hạn chế tại một số điểm đến nhất định. Trong vài năm gần đây, các công ty du lịch chuyên phục vụ khách hàng tự kỷ đã giúp mở rộng cơ hội du lịch cho nhiều người trong phổ tự kỷ.

Đối với những trường hợp không có sẵn tiện ích hỗ trợ, việc chuẩn bị sẵn các phương án và điều kiện thay thế từ trước là điều bắt buộc. Hãy chuẩn bị một lịch trình chi tiết có hình ảnh minh họa hoặc một lộ trình dễ tra cứu.

Đồ đạc mang theo cần được kiểm tra kỹ càng trong suốt chuyến đi. Nếu cần, hãy tìm hiểu về phong tục xã hội, cách diễn đạt, và những điều cần lưu ý khi ở nước ngoài.

Khách sạn

Việc ở lại qua đêm tại một nơi xa lạ có thể vừa gây lo âu vừa mang lại sự háo hức. Hãy làm cho căn phòng khách sạn cảm giác giống như ở nhà để giúp người thân tự kỷ của bạn được nạp lại năng lượng trong suốt thời gian xa nhà.

Có vật dụng nào giúp quá trình chuyển đến nơi mới trở nên dễ dàng hơn không, chẳng hạn như một chiếc gối đặc biệt hay máy tạo tiếng ồn trắng để giúp họ dễ ngủ? Hãy mang theo bất kỳ vật dụng nào có thể khiến căn phòng cảm giác giống nhà hơn.

Hãy dành thời gian cho những thói quen quen thuộc hoặc mới để giúp cả gia đình cảm thấy vững vàng và thoải mái khi gặp phải những hoàn cảnh xa lạ. Nếu người thân của bạn thích ăn bánh waffle vào bữa sáng, khu vực làm bánh waffle tại khách sạn có thể là một hoạt động thú vị để họ quan sát. Hãy giải thích điều này trước để chuẩn bị tâm lý cho sự thay đổi, và nó có thể trở thành một thói quen buổi sáng vui vẻ cho cả gia đình.

Hãy trao đổi trước nhu cầu của người thân với nhân viên khách sạn để họ nắm được, đặc biệt nếu đây là một cơ sở lưu trú thân thiện với người tự kỷ. Nếu có điều gì đó không ổn, hãy trao đổi với nhân viên để xem họ có thể khắc phục được không.

Các công ty du lịch chuyên về tự kỷ cũng có mối quan hệ với một số khách sạn nhất định, vì vậy những người am hiểu về các nhu cầu cụ thể có thể cung cấp những tiện ích phù hợp đó.

Hoạt động và điểm tham quan

Các hoạt động và điểm tham quan cần được lên kế hoạch trước. Đừng quên những vật dụng giác quan như quần áo và giày dép quen thuộc. Hãy mang theo bản đồ cần thiết hoặc những vật dụng khác giúp giảm căng thẳng và tăng sự thích thú.

Hãy lên kế hoạch cho các vấn đề giác quan và có thể cân nhắc bỏ qua trải nghiệm rạp chiếu phim với âm thanh vòm có những tiếng nổ lớn và bất ngờ. Nhu cầu và sở thích của thành viên gia đình có sự khác biệt thần kinh nên được xem là một phần trong phép lịch sự thông thường của cả nhóm.

Nhiều điểm tham quan cung cấp các dịch vụ (miễn phí và có phí) nhằm giúp mọi người đều có thể tận hưởng niềm vui. Một số công viên giải trí có dịch vụ hỗ trợ tiếp cận cho người khuyết tật. Những nơi khác, như bảo tàng, có thể có khung giờ thân thiện với giác quan. Vì nhiều yêu cầu đối với các dịch vụ này đã thay đổi, hãy liên hệ trước để tìm hiểu về chính sách của họ.

Đối với các hoạt động ngắm cảnh hay ngoài trời, hãy tính đến yếu tố thời tiết và xác định xem bạn có thể mang theo bình nước yêu thích hay phải mua nước tại chỗ.

Đối với những nơi không có tiện ích hỗ trợ người khuyết tật, hãy chọn thời điểm vắng người hơn hoặc một hoạt động ít gây căng thẳng hơn nói chung.

Việc tìm hiểu trước hoặc làm việc với một đại lý du lịch am hiểu về lĩnh vực này là điều quan trọng.

Ăn uống khi đi du lịch

Trải nghiệm các món ăn khác nhau có thể là lý do đi du lịch của một số người, nhưng đây cũng là một yếu tố đáng lưu ý đối với người có sự khác biệt thần kinh. Sở thích và độ nhạy cảm liên quan đến thực phẩm của người tự kỷ nên được cân nhắc giống như đối với người bị dị ứng thực phẩm. Hãy trao đổi trước về nơi bạn sẽ dùng bữa và điều đó sẽ như thế nào.

Nếu đến một vùng khác trong nước hoặc một quốc gia khác, hãy tìm hiểu trước những món ăn phổ biến ở đó. Có lựa chọn linh hoạt nào không? Cần lưu ý những phép lịch sự nào?

Tất cả các câu hỏi và mối lo về ăn uống nên được giải quyết trước chuyến đi, nếu có thể. Việc tìm hiểu về các nhà hàng thân thiện với người tự kỷ là điều quan trọng để biết liệu lựa chọn đó có sẵn hay không.

Hãy xem thực đơn trực tuyến của các nhà hàng trong khu vực. Họ có món ăn yêu thích của người thân bạn không? Gọi điện hỏi trước về không khí của nhà hàng. Có ồn ào hay có nhạc nhẹ? Ánh đèn chói hay ánh nến lung linh? Chỉ cần một chút tìm hiểu là đủ, và luôn có sẵn phương án dự phòng khi không có lựa chọn phù hợp.

Xử lý cơn quá tải cảm xúc và tình trạng quá tải giác quan

Dù đã chuẩn bị kỹ càng, một số yếu tố kích hoạt vẫn có thể xuất hiện. Người thân của bạn có thể bị ảnh hưởng tiêu cực đến mức rơi vào trạng thái quá tải cảm xúc hay đóng băng cảm xúc. Vì vậy, hãy để ý đến những dấu hiệu quá tải giác quan hay cơn quá tải cảm xúc cả ở nhà lẫn trong bối cảnh khác lạ. Hãy nắm rõ những dấu hiệu đó có thể trông như thế nào nếu họ gặp phải mùi hoặc kết cấu khó chịu. Liệu họ sẽ trở nên bứt rứt, buồn nôn, hay cảm thấy khó chịu trong người?

Nếu người thân của bạn bắt đầu thực hiện các hành vi tự kích thích (stimming), lặp lại cụm từ một cách lo lắng, bịt tai, hay đi qua đi lại trong một không gian, họ có thể đang tiến gần đến một cơn quá tải cảm xúc.

Hãy giúp họ tìm ra những phương án thay thế phù hợp, như các kỹ thuật hít thở, trước khi vấn đề xảy ra. Bạn cũng có thể chuẩn bị sẵn cho họ những vật dụng sau:

• Bong bóng xà phòng để thổi: giúp điều hòa nhịp thở.

• Kính râm: dành cho ánh sáng chói.

• Tai nghe: dành cho âm thanh lớn.

• Kem dưỡng tay có hương thơm: dành cho những mùi khó chịu.

• Đồ chơi fidget hoặc bóng giảm căng thẳng: giúp tự điều chỉnh cảm xúc.

Một số kỹ thuật giúp hạ nhiệt tình huống bao gồm sử dụng những vật dụng kể trên nếu có thể, cùng với:

• Bảng giao tiếp: giúp con truyền đạt vấn đề của mình.

• Di chuyển đến nơi yên tĩnh, an toàn: để tránh chấn thương.

• Sử dụng kỹ thuật thở đã được luyện tập.

• Giữ bình tĩnh.

Hãy chuẩn bị sẵn một hệ thống ứng phó cho bất kỳ yếu tố kích hoạt bất ngờ nào khi ở nước ngoài.

Công nghệ và công cụ hỗ trợ du lịch

Công nghệ đang phát triển nhanh chóng, giúp người có sự khác biệt thần kinh và người khuyết tật có thể khám phá thế giới. Các thiết bị hỗ trợ giao tiếp có thể giúp giao tiếp với người thân trong gia đình và những người khác, và một số thiết bị có thể được cài đặt ngôn ngữ để hỗ trợ phiên dịch.

Khi ở một nơi xa lạ, bậc phụ huynh nào cũng sẽ có phần lo lắng rằng người thân tự kỷ của mình có thể đi lạc. Một số thiết bị theo dõi có thể đặt trong túi của trẻ hay gắn trên quần áo, và thiết bị sẽ hiển thị vị trí trên bản đồ hoặc hình ảnh vệ tinh.

Một số thiết bị theo dõi có khả năng giao tiếp hai chiều, giúp phụ huynh và người thân có thể nói chuyện với nhau.

Một số ứng dụng miễn phí và có thể dùng trên điện thoại, trong khi những ứng dụng khác có thể cần thiết bị riêng hoặc có chi phí cao.

Du lịch thân thiện với người tự kỷ

Tất cả mọi người đều có thể tận hưởng du lịch, kể cả những người trong phổ tự kỷ như chúng tôi. Chỉ cần có sẵn kế hoạch, tiện ích hỗ trợ, và các chiến lược để đối phó với trở ngại, người tự kỷ hoàn toàn có thể thực hiện mong muốn được khám phá thế giới giống như bất kỳ ai khác. Đây là hành tinh của chúng ta, và chúng ta xứng đáng được chiêm ngưỡng nó theo cách của riêng mình.

Nguồn: The Ultimate Guide to Autism-Friendly Travel – Joseph Shipman, Autism Parenting Magazine, Issue 174 (12/2024). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.