Đồng Hành Cùng Con Tự Kỷ Tuổi Teen Trong Việc Rèn Luyện Vệ Sinh Cá Nhân

Tác giả: Patty Laushman

Vì sao việc giữ vệ sinh cá nhân lại khó với một số bạn tuổi teen tự kỷ, và bạn có thể làm gì để đồng hành cùng con?

Là một phụ huynh có con tuổi teen tự kỷ, và cũng là người làm việc với người trưởng thành tự kỷ cùng gia đình họ, tôi nhận thấy hành trình xây dựng thói quen vệ sinh cá nhân của nhiều gia đình gặp những khó khăn rất riêng mà không phải ai cũng trải qua.

Nhiều bạn tuổi teen tự kỷ gặp khó khăn với những việc tưởng chừng đơn giản như tắm rửa, đánh răng hằng ngày, khiến cha mẹ mệt mỏi và lo lắng không ngừng. Nhưng những khó khăn này không phải vì con lười biếng hay cố tình chống đối.

Đây là biểu hiện của sự khác biệt trong cách bộ não con hoạt động, cần được tiếp cận một cách có mục tiêu và thấu hiểu. Mục tiêu cuối cùng là giúp con dần tự lập, đồng thời tôn trọng những đặc điểm riêng của con, để con cảm thấy mình có quyền tự quyết.

Dưới đây là một số cách thực tế giúp con xây dựng thói quen vệ sinh tốt hơn, hoặc giúp bạn nhận ra khi nào nên “nương tay” một chút.

Vì sao vệ sinh cá nhân lại là thử thách với các bạn tự kỷ

Những khó khăn trong việc giữ vệ sinh cá nhân ở các bạn tự kỷ thường bắt nguồn từ cách các bạn ấy cảm nhận thế giới xung quanh khác với người khác. Cụ thể là:

• Sự khác biệt về giác quan

• Thử thách về kỹ năng tổ chức (executive functioning)

• Nhu cầu mạnh mẽ về sự “quen thuộc, không thay đổi”

Hiểu được nguyên nhân đằng sau những khó khăn này sẽ giúp bạn tiếp cận vấn đề với nhiều sự cảm thông và kiên nhẫn hơn.

Sự khác biệt về giác quan

Một trong những thử thách phổ biến nhất với các bạn tuổi teen tự kỷ là sự nhạy cảm giác quan cao hơn bình thường. Vì trải nghiệm giác quan của các bạn ấy rất mạnh, nên những việc hằng ngày như tắm, đánh răng, hay xịt khử mùi có thể trở nên quá sức chịu đựng.

Cảm giác nước chạm vào da có thể gây khó chịu, thậm chí đau, trong khi mùi dầu gội, xà phòng hay nước khử mùi có thể nồng đến mức không chịu nổi.

Một số bạn còn nhạy cảm với việc bị chạm vào người, khiến việc chải tóc hay cắt móng tay trở nên khó khăn. Những việc tưởng như vô hại với hầu hết mọi người lại có thể gây quá tải giác quan, khiến con né tránh hoặc phản kháng.

Thử thách về kỹ năng tổ chức (Executive functioning)

Kỹ năng tổ chức là những kỹ năng tư duy giúp chúng ta lên kế hoạch, sắp xếp và hoàn thành công việc. Với các bạn tự kỷ gặp khó khăn ở mặt này, việc thiết lập và duy trì một thói quen vệ sinh cố định không hề dễ dàng.

Những việc cần nhiều bước như tắm hay đánh răng có thể khiến con cảm thấy rối và quá tải, dẫn đến trì hoãn hoặc né tránh.

Ngay cả việc đơn giản như quyết định khi nào nên tắm cũng có thể là một thử thách nếu con gặp khó khăn trong việc bắt đầu hành động hay quản lý thời gian. Việc bạn liên tục nhắc “nhớ làm” hay “đi làm việc đó đi” đôi khi lại khiến con cảm thấy khó chịu, thậm chí bực bội với bạn.

Nhu cầu về sự quen thuộc, không thay đổi

Nhiều bạn tuổi teen tự kỷ có nhu cầu rất mạnh mẽ với sự ổn định và có thể đoán trước được, khiến những hoạt động mới hoặc không mấy dễ chịu như vệ sinh cá nhân trở thành một sự xáo trộn. Việc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác, đặc biệt là từ việc đang thích sang việc không thích, có thể khiến con cảm thấy quá tải vì phải “chuyển kênh” sự chú ý.

Việc vệ sinh cá nhân đòi hỏi liên tục thay đổi về môi trường giác quan: nhiệt độ nước, kết cấu (khăn, bàn chải…), mùi hương. Việc phải dừng một hoạt động yêu thích để chuyển sang làm vệ sinh cá nhân có khi là quá sức với con.

Những cơn “quá tải cảm xúc” (meltdown) hay “đóng băng” (shutdown) có thể xảy ra, nhưng đó là phản ứng trước sự thay đổi khiến con mất ổn định, chứ không phải là cố tình chống đối.

Những cách thực tế dành cho cha mẹ

Vệ sinh cá nhân tốt là điều quan trọng, nhưng cha mẹ cũng cần hiểu rằng việc ép buộc quá mức có thể gây căng thẳng và xung đột không đáng có.

Hãy khuyến khích con giữ vệ sinh tốt, đồng thời biết khi nào nên để một số việc “trôi qua”. Điều này giúp giảm bớt căng thẳng không cần thiết, đồng thời vẫn hỗ trợ sức khỏe tinh thần và sự phát triển lâu dài của con.

Chọn “trận chiến” nào đáng để đấu tranh

Không phải việc vệ sinh nào cũng quan trọng như nhau. Chăm sóc răng miệng rất cần thiết cho sức khỏe lâu dài, nên việc đánh răng đều đặn có thể là ưu tiên hàng đầu. Nhưng thỉnh thoảng bỏ qua một buổi tắm có thể không gây hậu quả ngay lập tức.

Hãy quyết định việc nào là “không thể thương lượng” và việc nào có thể linh hoạt, để tạo ra một thói quen dễ thực hiện hơn cho con. Hãy tiếp cận với sự cảm thông, hiểu rằng việc ép con làm tất cả mọi việc vệ sinh cùng lúc có thể khiến con phản kháng nhiều hơn.

Thay vào đó, hãy cùng con xác định điều gì quan trọng nhất, dựa trên nhu cầu sức khỏe và mức độ chịu đựng của con.

Tôn trọng sự khác biệt giác quan của con

Tìm những lựa chọn thân thiện với giác quan, hoặc điều chỉnh tần suất của một số hoạt động, có thể giúp ích nhiều cho các bạn tự kỷ có phản ứng giác quan mạnh.

Ví dụ, dùng bánh xà phòng (shampoo bar) thay vì dầu gội dạng gel đã là “cứu cánh” với nhiều đứa trẻ. Cho con thử nhiều loại sản phẩm khác nhau, như kem đánh răng dạng gel hay dạng bột, có thể giúp con có trải nghiệm dễ chịu hơn.

Việc tôn trọng những giới hạn này cho con thấy bạn hiểu sự khó chịu của con, từ đó xây dựng cảm giác an toàn và tin tưởng.

Dùng ngôn ngữ “gợi mở” thay vì ra lệnh

Thay vì yêu cầu con phải hoàn thành việc vệ sinh ngay, hãy dùng ngôn ngữ nhẹ nhàng mang tính gợi mở để khuyến khích con tham gia.

Ngôn ngữ gợi mở là việc bạn đưa ra nhận xét hoặc chia sẻ quan sát, thay vì ra lệnh — điều này giúp giảm cảm giác bị ép buộc và phản kháng. Ví dụ, thay vì nói “Con phải đi tắm đi”, bạn có thể nói “Mẹ/Bố để ý là đã vài hôm rồi con chưa tắm.”

Cách nói này mời con tự suy nghĩ về việc cần làm, thay vì cảm thấy bị ép buộc phải hành động. Nó cũng giúp con hợp tác hơn vì con cảm thấy được tôn trọng quyền tự quyết — điều đặc biệt quan trọng với những bạn cần cảm giác kiểm soát thói quen của chính mình.

Đồng hành cùng con thay vì kiểm soát

Tập trung vào việc đồng hành thay vì kiểm soát sẽ tạo ra một không gian an toàn để con sẵn sàng quay lại với thói quen vệ sinh cá nhân. Hãy khuyến khích những cuộc trò chuyện cởi mở, để con có thể chia sẻ điều gì đang khó với mình và những điều chỉnh nào có thể giúp việc vệ sinh dễ dàng hơn.

Bạn có thể hỏi: “Gần đây mẹ/bố thấy việc giữ vệ sinh có vẻ khó với con hơn. Có gì mẹ/bố có thể giúp con không?”

Khi con được tham gia vào quá trình tìm giải pháp, con sẽ cảm thấy mình có tiếng nói, từ đó giảm bớt những cuộc “giằng co quyền lực” giữa cha mẹ và con.

Cách tiếp cận đồng hành này giúp con cảm thấy an toàn về mặt cảm xúc, được tôn trọng và lắng nghe thay vì bị phán xét. Ngay cả khi con chưa thể diễn đạt rõ giải pháp cụ thể, chỉ riêng việc được lắng nghe và công nhận cảm xúc cũng có thể giúp giảm bớt lo lắng của con về việc vệ sinh cá nhân.

Nhớ rằng đây là hành trình dài

Điều quan trọng cần nhớ là thói quen vệ sinh cá nhân của con là một hành trình, không phải một cuộc chạy nước rút. Có bạn tiến bộ nhanh, có bạn cần nhiều thời gian hơn. Bạn không cần giải quyết mọi vấn đề vệ sinh cùng một lúc.

Hãy tập trung vào một mục tiêu nhỏ, dễ quản lý tại một thời điểm, ví dụ như đánh răng mỗi ngày. Hoặc hạ thấp yêu cầu xuống, cho con súc miệng bằng nước súc miệng theo khuyến nghị của nha sĩ. Khi việc đó thành công, hãy ăn mừng cùng con. Sau đó mới chuyển sang mục tiêu tiếp theo.

Theo thời gian, khi con đã quen với một số việc nhất định, bạn có thể từ từ giới thiệu thêm việc mới. Cách tiếp cận từng bước nhỏ này giúp con xây dựng sự tự tin và tránh bị quá tải vì phải làm quá nhiều việc cùng lúc.

Ghi nhận sự tiến bộ của con

Trong suốt quá trình xây dựng thói quen vệ sinh tốt hơn, điều quan trọng là ghi nhận sự tiến bộ, chứ không phải đòi hỏi sự hoàn hảo. Mỗi bước tiến nhỏ, dù con tự làm mà không cần nhắc, đều đáng được ghi nhận.

Hãy công nhận nỗ lực của con, ngay cả khi kết quả chưa hoàn hảo. Nếu con không thích kiểu khen ngợi trực tiếp, hãy thử để ý đến cảm giác tự hào của con thay vì lời khen.

Theo thời gian, sự an toàn về cảm xúc này sẽ giúp con quay lại với thói quen theo nhịp độ của riêng mình, đồng thời khẳng định vị trí của bạn như một người luôn đồng hành, ủng hộ con.

Nguồn: Your Autistic Teen and Hygiene – Patty Laushman, Autism Parenting Magazine, Issue 174 (12/2024). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.