Dấu Hiệu Cảnh Báo Về Hành Vi: Khi Nào Cần Tìm Đến Sự Hỗ Trợ Chuyên Môn

Tác giả: Katie Moore, MS, BCBA, LABA

Hãy nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và những biểu hiện theo từng độ tuổi để biết khi nào cần đưa con đi đánh giá chuyên môn.

Nhận ra rằng con mình có thể chưa đạt được một cột mốc phát triển nào đó có thể khiến bạn vô cùng lo sợ. Tuy nhiên, là một phụ huynh, một trong những vai trò quan trọng nhất mà bạn đảm nhận chính là trở thành người bảo vệ quyền lợi cho con.

Phát hiện và can thiệp sớm nên là một sự hỗ trợ then chốt cho sự phát triển của trẻ, đặc biệt là với những trẻ có dấu hiệu tự kỷ hoặc các mối lo ngại khác về phát triển.

Việc nhận diện các dấu hiệu cảnh báo về hành vi có thể tạo ra sự khác biệt lớn đối với sức khỏe tinh thần của trẻ và khả năng trở thành những thành viên độc lập, hòa nhập trong xã hội.

Mặc dù không phải mọi hành vi đáng lo ngại đều là dấu hiệu của tự kỷ, việc hiểu khi nào cần tìm đến đánh giá chuyên môn là điều vô cùng quan trọng đối với phụ huynh và người chăm sóc.

Dưới đây là những dấu hiệu cảnh báo thường gặp, các biểu hiện theo từng độ tuổi, và quy trình đánh giá nhằm giúp bạn đưa ra quyết định.

Các dấu hiệu cảnh báo về hành vi thường gặp

Một số hành vi thường gặp có thể là dấu hiệu của một vấn đề nào đó.

Hạn chế trong tương tác xã hội

Khó khăn khi tương tác với bạn bè cùng trang lứa, giao tiếp mắt hạn chế, hoặc gặp khó khăn trong việc hiểu các tín hiệu xã hội có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ cần được đánh giá. Hãy chú ý đến việc trẻ thiếu sở thích chung với người khác hoặc gặp khó khăn khi phản hồi trong các tương tác xã hội.

Những trẻ thích chơi một mình hoặc dường như không để ý đến môi trường xung quanh cũng có thể là dấu hiệu cho thấy cần được đánh giá thêm.

Rào cản trong giao tiếp

Nhiều trẻ chậm phát triển ngôn ngữ có thể biểu hiện nhiều hành vi không mong muốn, vượt xa những cơn ăn vạ thông thường ở trẻ nhỏ. Nếu trẻ gặp khó khăn ở bất kỳ mức độ nào trong việc nói hoặc phản hồi khi được gọi, điều này có thể là dấu hiệu cần được đánh giá.

Hành vi lặp lại hoặc sở thích thu hẹp

Trẻ có thể có những động tác lặp đi lặp lại, khăng khăng theo một thói quen cố định, hoặc tập trung cao độ vào một số chủ đề nhất định. Phụ huynh nên cân nhắc tìm đến chuyên gia nếu trẻ:

• Trẻ gặp khó khăn khi có sự thay đổi trong thói quen hằng ngày.

• Trẻ có hành vi lặp lại thường xuyên hoặc mạnh đến mức ảnh hưởng đến khả năng học tập hay tương tác với người khác.

Nhạy cảm giác quan

Một số trẻ có thể quá nhạy cảm với âm thanh, kết cấu bề mặt, hoặc ánh sáng. Số khác lại tìm kiếm những trải nghiệm giác quan một cách mãnh liệt.

Một số trẻ có thể thiếu ý thức về nguy hiểm hoặc không có phản ứng cảm xúc khi trải qua một kích thích nhất định.

Phản ứng bất thường đối với các kích thích giác quan có thể là một dấu hiệu cảnh báo.

Chậm phát triển

Chậm phát triển về ngôn ngữ, kỹ năng vận động, hoặc nhận thức có thể là dấu hiệu của những vấn đề tiềm ẩn. Nếu trẻ không đạt được các cột mốc phát triển, việc tìm đến tư vấn chuyên môn là điều quan trọng.

Dấu hiệu cảnh báo theo từng độ tuổi

Ở mỗi giai đoạn phát triển khác nhau trong những năm đầu đời, có những hành vi quan trọng có thể báo hiệu các mối lo ngại tiềm ẩn về phát triển.

Trẻ sơ sinh và trẻ tập đi (0-3 tuổi)

Một số cột mốc phát triển là những dấu hiệu quan trọng cho thấy sự phát triển xã hội và nhận thức bình thường:

• Bập bẹ: trẻ biết bập bẹ nói.

• Phản ứng khi được gọi tên: trẻ phản ứng khi được gọi tên.

• Khả năng cùng chú ý (joint attention): ví dụ như không chia sẻ đồ vật hay trải nghiệm với người chăm sóc hoặc bạn cùng trang lứa.

Chậm phát triển vận động ở những lĩnh vực sau có thể cho thấy cần được can thiệp:

• Đi lại: khả năng đi lại.

• Tự mặc quần áo: khả năng tự mặc quần áo.

• Kỹ năng ăn uống: khả năng tự ăn uống.

Trong những trường hợp này, can thiệp sớm chỉ mang lại lợi ích.

Việc chờ đợi để “xem tình hình ra sao” có thể khiến khoảng cách phát triển ngày càng lớn hơn và khó thu hẹp hơn về sau.

Giai đoạn chuyển tiếp sang tuổi mẫu giáo (3-5 tuổi)

Sự phát triển của trò chơi tưởng tượng hoặc đóng vai là một cột mốc quan trọng. Trẻ thường bắt đầu tham gia vào các trò chơi đóng vai sáng tạo trong giai đoạn này, điều này hỗ trợ sự phát triển về mặt xã hội, nhận thức và cảm xúc.

Những dấu hiệu sau có thể là cảnh báo về các mối lo ngại phát triển hoặc hành vi:

• Thiếu hứng thú chơi: trẻ thiếu hứng thú với trò chơi xã hội hoặc đóng vai.

• Khó kết bạn: trẻ gặp khó khăn kéo dài trong việc kết bạn.

• Khó khăn khi chuyển tiếp: trẻ gặp khó khăn nghiêm trọng khi chuyển tiếp, ví dụ như khó khăn khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Ngoài ra, hãy chú ý đến những khó khăn trong phát triển ngôn ngữ, bao gồm khả năng nói hoặc khả năng hiểu ngôn ngữ:

• Khả năng làm theo hướng dẫn.

• Khả năng nhận biết đồ vật.

Ở độ tuổi này, bạn có thể nhận thấy một số chậm trễ trong các kỹ năng tự chăm sóc bản thân của trẻ. Những kỹ năng đó có thể bao gồm:

• Tự đi vệ sinh: khả năng tự đi vệ sinh thành công.

• Đánh răng: khả năng tự đánh răng.

• Thói quen ngủ: thói quen ngủ lành mạnh.

Việc đánh giá nhu cầu của trẻ trong giai đoạn này có thể rất quan trọng.

Trẻ trong độ tuổi đi học (6-12 tuổi)

Các kỹ năng ngôn ngữ, xã hội và nhận thức phức tạp hơn trở thành trọng tâm trong giai đoạn này. Những dấu hiệu sau có thể cho thấy trẻ đang gặp khó khăn về phát triển hoặc học tập:

• Khó hiểu hướng dẫn: trẻ gặp khó khăn khi hiểu hoặc làm theo hướng dẫn.

• Khó khăn xã hội kéo dài: trẻ liên tục gặp khó khăn trong tương tác xã hội.

• Phản ứng hành vi/cảm xúc mạnh: trẻ có những phản ứng hành vi hoặc cảm xúc mạnh mẽ hơn bình thường.

• Khó khăn học tập đáng kể: trẻ gặp khó khăn đáng kể trong học tập (như không theo kịp bạn bè cùng trang lứa về đọc, viết, hoặc toán).

Những dấu hiệu này có thể liên quan đến các vấn đề như rối loạn chú ý, chậm phát triển ngôn ngữ, hoặc các khuyết tật học tập khác, và có thể cần được đánh giá chuyên môn để hỗ trợ sự phát triển và sức khỏe tinh thần của trẻ.

Khi nào cần tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn

Nếu trẻ có những hành vi kéo dài như dưới đây, gây ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, thì đã đến lúc cần tham khảo ý kiến chuyên gia:

• Khó tập trung: trẻ gặp khó khăn trong việc tập trung.

• Bộc phát cảm xúc: trẻ có những cơn bộc phát cảm xúc.

• Khó kết bạn: trẻ gặp khó khăn trong việc kết bạn.

Ngoài ra, không nên bỏ qua tình trạng thoái lui kỹ năng hoặc những khác biệt rõ rệt so với bạn bè cùng trang lứa.

Hãy tin vào trực giác của mình với tư cách là một phụ huynh; nếu bạn có bất kỳ lo ngại nào, việc tìm kiếm sự giúp đỡ là một bước chủ động để thấu hiểu và hỗ trợ con bạn.

Cũng cần lưu ý rằng người khác cũng có thể đề nghị con bạn nên được đánh giá, chẳng hạn như giáo viên, bác sĩ, hoặc bạn bè.

Nhiều gia đình gặp khó khăn khi chấp nhận rằng con mình có thể cần thêm sự hỗ trợ, nhưng phụ huynh cần nhớ rằng điều này là vì lợi ích của con.

Quy trình đánh giá

Lĩnh vực đáng lo ngại sẽ quyết định chuyên gia nào có thể hỗ trợ. Bác sĩ nhi khoa, nhà tâm lý học, và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ có thể đánh giá toàn diện nhu cầu của con bạn.

Bạn có thể sẽ trải qua các bước sàng lọc phát triển, đánh giá hành vi, và trao đổi về tiền sử cũng như hành vi của con. Tùy vào lịch trình hoặc mức độ chịu đựng của trẻ, quá trình này có thể kéo dài vài ngày.

Cách tiếp cận đa chuyên ngành giúp đảm bảo hiểu rõ toàn diện điểm mạnh và thách thức của con bạn, từ đó mang lại sự hỗ trợ phù hợp hơn.

Việc nhận kết quả đánh giá có thể khiến bạn choáng ngợp và kiệt sức về mặt cảm xúc. Hãy chuẩn bị sẵn một hệ thống hỗ trợ để cùng bạn xử lý và tiến hành theo kế hoạch hành động được đề xuất.

Lợi ích của việc can thiệp sớm

Nhiều nghiên cứu đã nhiều lần chứng minh rằng can thiệp sớm mang lại những kết quả tích cực cho sự phát triển của trẻ, đặc biệt là ở các lĩnh vực như giao tiếp, kỹ năng xã hội, và sự phát triển cảm xúc, nhận thức nói chung.

Khi các mối lo ngại về phát triển được phát hiện và giải quyết sớm, trẻ sẽ có nhiều khả năng tiến bộ hơn trong việc thích nghi với môi trường học đường và xã hội.

Việc tiếp cận đúng các dịch vụ hỗ trợ — như trị liệu ngôn ngữ, trị liệu hoạt động, hoặc can thiệp hành vi — có thể cung cấp những công cụ cần thiết để vượt qua thách thức và xây dựng các kỹ năng thiết yếu.

Phụ huynh càng sớm nhận ra những lo ngại và chủ động thực hiện các bước can thiệp, thì việc can thiệp đó càng có hiệu quả trong việc nuôi dưỡng tính độc lập và cải thiện khả năng tương tác với bạn bè, giao tiếp hiệu quả, và học tập tốt của trẻ.

Bước đầu tiên trong việc bảo vệ quyền lợi cho con bạn

Nhận diện các dấu hiệu cảnh báo về hành vi là điều quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe và sự phát triển của con bạn.

Hãy tin vào trực giác làm cha mẹ của mình và tìm đến tư vấn chuyên môn nếu bạn có bất kỳ lo ngại nào. Bạn có thể bắt đầu bằng cách trao đổi với giáo viên, bác sĩ nhi khoa, hoặc chuyên viên tư vấn giáo dục của con.

Phát hiện và can thiệp sớm có thể mang lại một tương lai tươi sáng hơn cho con bạn. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự hỗ trợ — con bạn xứng đáng được như vậy.

Nguồn:

Behavior Red Flags: When to Seek Professional Help – Katie Moore, MS, BCBA, LABA, Autism Parenting Magazine, Issue 175 (02/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.