Giao Tiếp Chức Năng: Khai Mở Tiếng Nói Của Con Bạn

Tác giả: Karen Massey, BA (Hons), BSc (Hons), MRCSLT, MHCPC

Giao tiếp chức năng là gì, và nó mang lại lợi ích gì cho trẻ mắc tự kỷ?

Giao tiếp chức năng là sự trao đổi thông tin có chủ đích nhằm đáp ứng nhu cầu, thể hiện cảm xúc, hoặc chia sẻ suy nghĩ một cách hiệu quả với người khác. Nó có thể bao gồm lời nói, cử chỉ, ngôn ngữ ký hiệu, hoặc biểu tượng.

Đối với trẻ tự kỷ, giao tiếp chức năng có thể không phát triển tự nhiên hoặc có thể bị chậm lại do xu hướng thích phát triển sự độc lập hoặc gặp khó khăn trong việc điều hướng thông tin giác quan và xã hội. Đồng thời, đây là điều thiết yếu vì nó trao quyền cho trẻ có tác động lớn hơn đến môi trường xung quanh.

Những thách thức phát sinh trực tiếp từ sự chậm phát triển ngôn ngữ và lời nói. Trẻ có thể phụ thuộc vào các phương pháp phi ngôn ngữ như khóc lặp lại, với tay, hoặc phát ra âm thanh ậm ừ để thể hiện nhu cầu. Khi giao tiếp không rõ ràng, những hiểu lầm thường xuyên và sự đau khổ về cảm xúc sẽ xảy ra.

Giao tiếp hiệu quả với người khác giúp giảm sự thất vọng và giúp trẻ phát triển các mối liên kết xã hội. Bằng cách tập trung vào giao tiếp chức năng, cha mẹ và người chăm sóc có thể giúp trẻ học cách thể hiện bản thân một cách ý nghĩa hơn.

Hiểu về giao tiếp chức năng

Hãy làm quen với William. Cậu bé sử dụng thiết bị hỗ trợ giao tiếp (Augmentative and Alternative Communication - AAC) của mình để yêu cầu nghe những bài hát yêu thích.

"Hát bài Itsy Bitsy Spider đi." "Và trên nông trại đó, có một chú bướm…"

Cô giáo, đã mệt mỏi với những yêu cầu lặp đi lặp lại về các bài hát, nói: "Chúng ta cần giúp em giao tiếp có chức năng hơn."

Cô muốn đứa trẻ này yêu cầu đồ ăn nhẹ, nhận xét về màu sơn yêu thích trong tiết mỹ thuật, hoặc nhờ giúp kéo khóa áo khoác. Đây đều là những cơ hội giao tiếp hợp lệ, nhưng không phải lúc nào cũng là điều thúc đẩy đứa trẻ. Thay vào đó, chúng chỉ giúp hoàn thành các mục tiêu do người khác đặt ra với một ý tưởng định sẵn về việc giao tiếp nên trông như thế nào.

Khi chúng ta giao tiếp với người khác, chúng ta thường làm vậy vì một lý do, mục đích, hoặc chức năng cụ thể — để thể hiện mong muốn và nhu cầu, truyền đạt cảm xúc, đặt câu hỏi, hoặc nhận xét về điều gì đó thú vị. Mỗi chức năng này đều có một mục tiêu hoặc mục đích cuối cùng.

Chúng ta cũng có thể sử dụng cùng những kỹ năng giao tiếp — ngôn ngữ nói, cử chỉ, ngôn ngữ cơ thể — theo cách phi chức năng. Nói cách khác, không có mục tiêu hay mục đích được xác định, và việc giao tiếp có thể không hướng đến một người cụ thể nào.

Có thể chúng ta hát trong khi thực hiện một hoạt động nào đó. Chúng ta có thể thể hiện sự thất vọng khi bị quá tải giác quan hoặc khi mọi thứ không diễn ra suôn sẻ.

Cha mẹ của trẻ tự kỷ cần phân biệt giữa giao tiếp có chức năng và phi chức năng. Tôi từng gặp một cậu bé khác tên là Ben. Cậu có thể sử dụng ngôn ngữ nói và cử chỉ khi có động lực để lấy món ăn vặt hoặc đồ chơi yêu thích, nhưng cũng có thể nhại lại một đoạn phim yêu thích trong khi chơi khối xếp hình.

Chúng ta cần gì để giao tiếp chức năng?

Để giao tiếp chức năng diễn ra thành công, chúng ta cần ba thành phần:

• Một phương tiện để giao tiếp rõ ràng

• Một lý do hoặc mong muốn để giao tiếp

• Một cơ hội để giao tiếp với người khác

Ví dụ, khi Ben nói "Giúp, nắp" để lấy khối xây dựng của mình, cậu đang sử dụng giao tiếp chức năng. Tuy nhiên, nếu cậu khóc hoặc ném chiếc hộp vì thất vọng mà không truyền đạt một thông điệp rõ ràng đến người có thể giúp đỡ, hành động đó sẽ thu hút sự chú ý nhưng sẽ không có chức năng trong việc truyền tải một thông điệp rõ ràng.

Khi chúng ta giúp trẻ chuyển đổi giao tiếp phi chức năng thành giao tiếp chức năng, chúng ta sẽ thấy sự thất vọng giảm đi, sự tự tin được cải thiện, và trẻ được trao quyền để kết nối hiệu quả hơn với người khác.

Các hình thức giao tiếp chức năng

Giống như hầu hết chúng ta, Ben sử dụng nhiều cách khác nhau để giao tiếp. Khi cảm thấy thoải mái và ổn định, cậu sử dụng giao tiếp bằng lời nói. Cậu thường xuyên nói "Tạm biệt" một cách có chức năng để kết thúc một tương tác, và cũng dùng lời nói để yêu cầu thức uống yêu thích, "nước ép".

Khi Ben muốn thêm nước ép hoặc được cù léc, cậu biết rằng sử dụng ký hiệu cho "thêm" sẽ hiệu quả với những người hiểu rõ mình. Nếu mẹ Ben hỏi cậu muốn đi đâu để được thưởng, cậu thích lật xem cuốn sách biểu tượng của mình để tìm cảm hứng. Cậu sẽ chỉ vào nơi mình muốn đến hoặc chọn ra một biểu tượng và đưa cho mẹ (trao đổi hình ảnh).

Cử chỉ và ngôn ngữ cơ thể cũng đóng vai trò lớn trong giao tiếp của cậu, nhưng Ben chưa tiến bộ đến mức sử dụng câu hoàn chỉnh hay các cuộc trò chuyện. Cậu rất thích sử dụng ứng dụng giao tiếp trên iPad của mình.

Giao tiếp hỗ trợ và thay thế (Augmentative and Alternative Communication - AAC) bao gồm nhiều phương pháp khác nhau, kể cả công nghệ. Với những trẻ như Ben, nó có thể mở rộng đáng kể vốn từ vựng của trẻ. Nó cũng cho phép trẻ lập trình các cụm từ xã hội và câu hoàn chỉnh, tạo điều kiện cho những cuộc trò chuyện qua lại trong khi ngôn ngữ nói vẫn đang phát triển.

Lợi ích của huấn luyện giao tiếp chức năng

Huấn Luyện Giao Tiếp Chức Năng (Functional Communication Training - FCT) là một can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học. Nó xác định thông điệp mà trẻ đang cố gắng truyền đạt hoặc lý do đằng sau bất kỳ hành vi giao tiếp phi chức năng nào. Khi chúng ta hiểu tại sao trẻ khóc, la hét, hoặc ném đồ vì thất vọng, chúng ta có thể giúp trẻ tìm ra một phương pháp giao tiếp chức năng thay thế.

Ví dụ, chúng ta có thể dạy một ký hiệu, giúp trẻ chỉ vào hoặc trao đổi một biểu tượng, hoặc chỉ cho trẻ cách tìm một thông điệp trên thiết bị giao tiếp. Trọng tâm là thông điệp mà trẻ có động lực để chia sẻ, thay vì chỉ đơn thuần cố gắng loại bỏ hành vi không mong muốn. Điều này hỗ trợ khả năng giao tiếp độc lập của trẻ và giảm nhu cầu người khác phải diễn giải hoặc đoán ý trẻ muốn nói gì.

Chiến lược triển khai

Có một số chiến lược có thể được sử dụng để triển khai giao tiếp chức năng.

Xác định phương pháp giao tiếp hiện tại của con bạn:

Bước đầu tiên là hiểu cách con bạn đang giao tiếp hiện nay. Trẻ có sử dụng cử chỉ, biểu cảm khuôn mặt, ngôn ngữ cơ thể, hình ảnh, đồ vật, phát âm, hay từ ngữ để thể hiện nhu cầu của mình không?

Hiểu cách trẻ giao tiếp hiệu quả nhất sẽ giúp bạn xác định nên giới thiệu điều gì khi trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp có chức năng trong một tình huống mới. Nếu trẻ không có phương tiện giao tiếp thay thế, hãy cân nhắc liệu trẻ có thể hưởng lợi từ các vật thể tham chiếu, một hệ thống biểu tượng như PECS (Hệ Thống Giao Tiếp Trao Đổi Hình Ảnh), hoặc các công cụ hỗ trợ trực quan khác hay không.

Xem xét điều gì thúc đẩy con bạn giao tiếp:

Bước này rất quan trọng. Không phải trẻ nào cũng nhận thức được nhu cầu cơ thể bên trong của mình (cảm nhận nội tạng - interoception). Trẻ có thể không có động lực để xin đi vệ sinh hoặc nhận xét về những gì mình nhìn thấy. Đây là lý do William giao tiếp rất nhiều về những bài hát yêu thích của mình.

Làm mẫu hình thức giao tiếp mong muốn:

Khi bạn đã xác định được một phương tiện giao tiếp và một lý do có động lực, hãy bắt đầu làm mẫu điều đó cho con. Ban đầu, hãy làm mẫu mà không kỳ vọng gì. Lặp lại điều này theo nhiều cách và trong nhiều bối cảnh khác nhau để giúp trẻ khái quát hóa ý nghĩa.

Tạo cơ hội để thực hành:

Hãy cho con bạn nhiều cơ hội để thực hành kỹ năng giao tiếp mới. Điều này có nghĩa là nhắc nhở trẻ, tạm dừng, và đôi khi hỗ trợ trẻ về mặt thể chất hoặc bằng cử chỉ để giúp trẻ đến lượt mình và sử dụng kỹ năng mới.

Lợi ích rộng hơn của giao tiếp chức năng

Khả năng giao tiếp chức năng không chỉ đơn thuần là xin đồ chơi hay xin nước uống khi khát. Nó giúp trẻ điều hòa cảm xúc, hòa nhập xã hội, và tham gia vào các hoạt động xã hội và học tập.

Khi trẻ có thể thể hiện hiệu quả nhu cầu, mong muốn, suy nghĩ và ý kiến của mình, trẻ sẽ có được sự tự tin và trải nghiệm chất lượng cuộc sống tốt hơn.

Nguồn:

Functional Communication: Unlocking Your Child's Voice – Karen Massey, BA (Hons), BSc (Hons), MRCSLT, MHCPC, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.