Giờ Thì Vào Bếp Nào: Nấu Ăn Trong Phổ Tự Kỷ

Tác giả: Alex Manners

Nếu bạn gặp khó khăn khi nấu ăn, đây là một số gợi ý giúp bạn.

Vài tuần trước, tôi đang điền vào một biểu mẫu, và một trong các mục yêu cầu tôi mô tả chi tiết những khó khăn mình gặp phải khi nấu ăn và chuẩn bị thức ăn. Chỉ sau khi hoàn thành biểu mẫu này, tôi và bố mới nhận ra tôi đã gặp bao nhiêu thách thức trong bếp do chẩn đoán của mình.

Tự kỷ có thể ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của cuộc sống một cá nhân, và trải nghiệm này khiến tôi suy nghĩ về tất cả những thách thức mà người trong phổ tự kỷ có thể gặp phải trong bếp.

Đa nhiệm

Nhiều người tự kỷ gặp khó khăn khi phải đa nhiệm trong lúc thực hiện các công việc thể chất hoặc ghi nhớ nhiều thông tin khác nhau. Việc phối hợp từng thành phần của một bữa ăn với nhiều loại thực phẩm khác nhau có thể là một thách thức, cũng như đảm bảo chúng sẵn sàng cùng lúc và được nấu chín đúng cách.

Khi nấu một bữa ăn kiểu nướng (roast dinner), bạn phải nấu thịt, rau củ, và khoai tây, đồng thời làm nước sốt. Nấu ăn phần nào giống như khoa học, nên không có gì là chính xác tuyệt đối.

Cà rốt có thể mất thời gian nấu khác nhau tùy vào kích cỡ hoặc cách chúng được cắt nhỏ. Một miếng thịt bò có thể mất thời gian nấu và nghỉ khác nhau, tùy vào kích cỡ và cách bạn nấu nó.

Vì việc đa nhiệm có thể là một thách thức, tôi luôn thấy các món ăn một-nồi như cà ri và mì Ý dễ nấu hơn. Mọi thứ được nấu cùng nhau và sẽ sẵn sàng cùng một lúc.

Nếu con bạn thấy việc đa nhiệm khó khăn nhưng muốn học nấu ăn, hãy gợi ý những công thức có ít thành phần, quy trình, hoặc nguyên liệu.

Thách thức giác quan

Các kích thích giác quan như nhớt, dính, ướt, lạnh, nóng, và có mùi đều là những cảm giác sẽ xuất hiện khi nấu ăn. Mùi tiêu hoặc cảm giác của thịt gà sống trên tay có thể đủ để gây khó chịu cho người tự kỷ.

Khi nấu một món ăn, nhiều thách thức giác quan này sẽ xuất hiện cùng lúc và có thể gây quá tải giác quan cho một cá nhân. Trong nhiều dịp, tôi đã phải rời khỏi bếp khi vớ của mình bị ướt một chút, vì cảm giác của một chiếc vớ ẩm là điều không thể chịu đựng được.

Tôi từng có một cơn khủng hoảng hành vi vì điều này và đã đau khổ đến mức mẹ tôi nghĩ rằng có chuyện tồi tệ đã xảy ra với ai đó trong gia đình. Giờ đây tôi đã có những biện pháp để đối phó với nhiều vấn đề giác quan này, chẳng hạn như luôn mang giày hoặc dép trong bếp và đeo găng tay nhựa khi xử lý thịt sống.

Môi trường lộn xộn

Bộ não tự kỷ hoạt động khác với bộ não bình thường và thường xử lý nhiều thông tin hơn. Khi trả lời một câu hỏi, vô số suy nghĩ trong đầu chúng tôi có thể khiến chúng tôi cảm thấy như phải lục lọi qua hàng trăm trang web để tìm câu trả lời, dẫn đến quá tải và choáng ngợp.

Sự quá tải đó tương tự như cảm giác chúng tôi có thể gặp phải khi nấu một bữa ăn. Nhiều vật dụng có thể làm bừa bộn mặt bàn làm việc, và não tôi phải làm việc quá sức để xử lý mọi thứ. Kết quả là tôi cảm thấy choáng ngợp, như thể tôi phải rời khỏi môi trường đó. Nếu phòng tôi bừa bộn, thì não tôi cũng bừa bộn.

Vài tháng trước, trong bếp nhà bố mẹ tôi, tôi vô thức nhìn xuống các mặt bàn và quầy bếp, những nơi đang bừa bộn. Việc nhìn vào chúng ngay lập tức khiến tôi cảm thấy căng thẳng.

Mọi thứ đều cần có một vị trí, và nếu có thứ gì đó không nằm ở nơi hợp lý, tôi không thể không tập trung vào điều đó. Khi con bạn sử dụng bếp, hãy đảm bảo tất cả các mặt bàn làm việc không có sự bừa bộn hay các vật dụng không cần dùng đến.

Việc làm theo một công thức đã được viết sẵn, với danh sách chính xác các dụng cụ cần thiết, cũng sẽ giảm thiểu sự bừa bộn. Tôi luôn rửa dọn ngay trong lúc nấu để đảm bảo số lượng vật dụng bày ra tại bất kỳ thời điểm nào là ít nhất và giữ cho mặt bàn làm việc càng gọn gàng càng tốt.

Lo âu và suy nghĩ thảm họa hóa

Mức độ lo âu cao hơn có thể khiến người tự kỷ nghĩ đến những kịch bản tồi tệ nhất, được gọi là "suy nghĩ thảm họa hóa" (catastrophizing). Những suy nghĩ của chúng tôi có thể có vẻ phi lý hoặc không thực tế đối với người bình thường, nhưng với chúng tôi, đó là những nỗi lo thực sự và nên được coi trọng.

Một người bạn của tôi, cũng mắc tự kỷ, làm việc trong bếp. Khi anh ấy chuẩn bị thịt sống, anh ấy liên tục lo lắng rằng mình sẽ khiến người khác bị ngộ độc thực phẩm. Anh ấy rửa mọi dụng cụ và mặt bàn làm việc hai lần nếu chúng đã chạm vào thịt sống để đối phó với nỗi sợ này.

Nếu anh ấy chạm vào máu hoặc phát hiện mình bị đứt tay, suy nghĩ của anh ấy sẽ tăng tốc quá mức, và anh ấy phải đi thẳng về nhà để tắm và giặt toàn bộ quần áo của mình.

Nếu con bạn có những mối lo ngại, hãy coi trọng chúng và trấn an rằng sẽ không có chuyện gì tồi tệ xảy ra. Khi nấu thịt, tôi luôn nhờ một người lớn khác kiểm tra lại xem thịt đã chín chưa trước khi chuyển sang bước tiếp theo của món ăn.

Bộ não tò mò

Nếu con bạn tập trung sâu và trở nên rất hứng thú với các vật dụng hằng ngày, đây có thể là một lợi thế thực sự cho việc nấu ăn. Trẻ có thể trở nên say mê với các nguyên liệu hoặc công thức khác nhau mà chúng thấy trên TV hoặc trong tạp chí, và muốn thử nấu với nguyên liệu đó hoặc chuẩn bị một món ăn cụ thể.

Sự say mê này chỉ có thể mang tính tích cực và là một cách tuyệt vời để con bạn học hỏi về các nền ẩm thực và món ăn khác nhau. Nhiều người trong phổ tự kỷ có chế độ ăn hạn chế và sẽ không ăn một số loại thực phẩm nhất định vì hình dáng, mùi, hoặc vị của chúng.

Để trẻ thử nghiệm với các nguyên liệu và công thức có thể là một cách tuyệt vời để giới thiệu thực phẩm mới vào chế độ ăn của trẻ. Nếu trẻ đã tự chuẩn bị món ăn, trẻ có thể sẵn lòng thử món mình đã nấu hơn.

Giờ thì hãy vào bếp

Nấu ăn có thể trở nên khó khăn hơn nhiều khi bạn ở trong phổ tự kỷ. Thách thức giác quan, suy nghĩ thảm họa hóa, và việc đa nhiệm có thể cản trở tiềm năng của chúng tôi trong bếp và hạn chế phạm vi các món ăn chúng tôi có thể nấu.

Ngày nay, tôi thích nấu ăn và thử nghiệm với các nguyên liệu khác nhau vì tôi đã tìm ra cách để đối phó với một số trong nhiều thách thức của mình. Tuy nhiên, đôi khi, việc nấu một số món ăn nhất định có thể cực kỳ khó khăn đến mức tôi phải nhờ người khác tiếp quản hoặc hoàn thành món ăn.

Người trong phổ tự kỷ có thể đạt được những điều tuyệt vời, và với một chút giúp đỡ và hỗ trợ, có thể trở thành những thiên tài ẩm thực.

Nguồn:

Now You're Cooking on the Spectrum – Alex Manners, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.