Gỡ Bỏ Lớp Mặt Nạ Tự Kỷ: Đón Nhận Con Người Thật Của Con

Tác giả: Andrea Grant, BA PGDip and PGCert

Masking (che giấu bản thân) là gì, tại sao trẻ làm điều đó, và cha mẹ có thể giúp gì?

Các bậc phụ huynh, hãy tưởng tượng bạn vừa bước vào một bữa tiệc hóa trang đầy bí ẩn và lộng lẫy. Mọi người xung quanh đều đeo những chiếc mặt nạ cầu kỳ, và tất cả trông thật mê hoặc. Giờ hãy hình dung nếu bạn phát hiện ra rằng đằng sau những chiếc mặt nạ xinh đẹp ấy là sự khó chịu và kiệt sức.

Trẻ có sự khác biệt thần kinh (neurodiverse) trải nghiệm điều tương tự mỗi ngày khi các em cảm thấy buộc phải "đeo mặt nạ" (masking) để che giấu con người thật của mình trong xã hội.

Hiện tượng masking

Với những ai chưa biết, "masking" là một chiến lược sinh tồn mà nhiều người có sự khác biệt thần kinh sử dụng, bao gồm người tự kỷ, ADHD, hoặc các khác biệt thần kinh khác. Nó giống như cố gắng trở thành mảnh ghép cùng hình dạng, trong khi bản thân họ thực chất giống những hình lục giác giữa một thế giới toàn hình tròn.

Masking bao gồm việc bắt chước các hành vi xã hội, che giấu hành vi tự kích thích (stimming), và kìm nén suy nghĩ, cảm xúc thật của bản thân để hòa hợp với khuôn mẫu của người có não bộ điển hình (neurotypical). Hãy hình dung đó như một buổi trình diễn ứng biến một người, diễn ra hằng ngày, với mức độ căng thẳng cực cao.

Vì sao trẻ đeo mặt nạ?

Lý do trẻ có sự khác biệt thần kinh đeo mặt nạ cũng đa dạng như chính các em, nhưng có một vài chủ đề chung.

Nỗi sợ bị từ chối

Trẻ chỉ đơn giản là muốn được yêu quý. Nỗi sợ bị xa lánh hay bắt nạt có thể khiến các em che giấu con người thật của mình.

Mong muốn hòa nhập

Có một xu hướng tự nhiên của con người là mong muốn thuộc về một nhóm nào đó. Khi các chuẩn mực xã hội không hoàn toàn khớp với hành vi của trẻ, việc đeo mặt nạ trở thành cách để tránh nổi bật.

Con gái tôi không hiểu được ngôn ngữ và hành vi của những "cô gái xấu tính" theo khuôn mẫu mà con gặp trong cuộc sống hằng ngày. Con đeo mặt nạ để che giấu sự không hiểu đó và nỗi đau mà những lời nhận xét của họ thường gây ra.

Sự hiểu lầm và phán xét

Các hành vi của người có sự khác biệt thần kinh thường bị hiểu lầm. Thay vì được nhìn nhận là khác biệt nhưng không sao cả, đôi khi chúng lại bị xem là "kỳ quặc" hoặc "không phù hợp".

Olivia có hành vi tự kích thích và dùng lời nói lặp lại (echolalia). Con vẫy tay khi lo lắng hoặc phấn khích, và mặc áo hoodie ngay cả khi trời nóng khoảng 27°C. Những hành vi này là cần thiết đối với con, nhưng lại trông khá kỳ lạ với những người xung quanh. Con biết điều đó, và đó là lý do con đeo mặt nạ.

Thang đo cảm giác (sensory ladder)

Con gái tôi đã vật lộn trong nhiều năm để nhận diện được cảm xúc của chính mình. Con rất nhạy cảm với cảm xúc của tôi và có thể nhận ra khi tôi buồn hay có một ngày tồi tệ. Tuy nhiên, con lại không thể nhận diện và diễn đạt cảm xúc của chính bản thân.

Khi con còn nhỏ, tôi phải học các chiến lược để giúp con nhận diện cảm xúc của mình. "Nóng và châm chích" nghĩa là tức giận. "Bươm bướm trong bụng" và cảm giác cần cử động có thể là dấu hiệu của sự phấn khích hoặc lo âu. Đó là một quá trình khá dài. Một công cụ đã giúp ích rất nhiều là giới thiệu một "thang đo cảm giác" (sensory ladder).

Giống như nhiều trẻ trong phổ tự kỷ, Olivia rất say mê anime. Chúng tôi cùng xem qua các nhân vật anime yêu thích của con, và con đã chọn ra những biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể mà con có thể nhận biết một cách logic là thể hiện sự tức giận, vui vẻ, buồn bã, v.v.

Sau đó, chúng tôi liệt kê những cách con có thể thử để giúp bản thân bình tĩnh lại trong những lúc khó khăn. Cách này rất hiệu quả vì tất cả đều là ý tưởng của chính con. Vì vậy, sự né tránh yêu cầu (demand avoidance) của con khi thử các chiến thuật này rất thấp.

Thang đo cảm giác cũng giúp ích rất nhiều cho tôi, dạy tôi cách Olivia muốn được tiếp cận hoặc tương tác trong từng tình huống cụ thể. Thang đo này thường có hai đầu: một đầu là những trạng thái kích động mạnh như la hét, muốn đánh, dễ nổi nóng, mặt đỏ bừng, nắm chặt tay; đầu còn lại là những trạng thái năng lượng thấp như mệt mỏi, không muốn nói chuyện, uể oải. Thang đo của con bạn sẽ khác, nhưng nguyên lý là giống nhau, và lợi ích mang lại hoàn toàn xứng đáng với công sức bỏ ra.

Đi kèm với thang đo là một danh sách "Điều con cần / điều giúp ích cho con" mà Olivia tự xây dựng, ví dụ:

• Thời gian ở một mình, trốn dưới chăn

• Chó cưng, gấu bông

• Uống thứ gì đó mát lạnh

• Vẽ tranh, chơi game

• Không muốn nói chuyện, muốn ở một mình

• Làm điều mình thích, món ăn yêu thích

• Bóp/nặn một vật gì đó, kẹo chua, nến thơm vani

• Âm nhạc, trò chơi, đồ chơi fidget

Cái giá đắt của việc đeo mặt nạ

Dù việc đeo mặt nạ có vẻ hữu ích để vượt qua các tình huống xã hội, nó lại đi kèm một cái giá không nhỏ. Hãy tưởng tượng việc cố nín thở trong khi chạy marathon. Nghe có vẻ kiệt sức phải không? Dưới đây là một số lý do vì sao việc đeo mặt nạ liên tục có thể gây hại.

Mệt mỏi tinh thần

Việc duy trì một lớp vỏ bọc đòi hỏi một lượng năng lượng tinh thần khổng lồ, có thể dẫn đến lo âu, trầm cảm, và thậm chí là kiệt sức (burnout). Con gái tôi từng phải đến một phòng khám điều trị trong ba tuần vì chứng rối loạn tâm thần trầm cảm (depressive psychosis). Con không còn chịu đựng nổi gánh nặng của việc giả vờ trở thành điều mà xã hội kỳ vọng.

Cách tiếp cận của tôi với con bây giờ là: con là chính con. Xã hội sẽ luôn phán xét. Hạnh phúc của con mới là điều quan trọng nhất, và con đã hiểu về chẩn đoán của mình. Chúng tôi đã cùng nhau tìm hiểu về chứng né tránh yêu cầu bệnh lý (pathological demand avoidance), và con đã chấp nhận những thách thức của bản thân và tự tin vào chính mình. Tôi rất tự hào về con.

Đánh mất bản sắc

Khi trẻ dành quá nhiều thời gian giả vờ là người khác, các em có thể đánh mất chính con người thật của mình. Nó giống như việc "diễn nhập vai" (method acting) đi quá xa.

Bỏ lỡ những kết nối chân thật

Các mối quan hệ chân thực được xây dựng trên những tương tác thật lòng. Việc đeo mặt nạ ngăn cản trẻ có sự khác biệt thần kinh xây dựng những kết nối sâu sắc, ý nghĩa với những người trân trọng con người thật của các em.

Con gái tôi chọn ở bên những người chấp nhận con đúng như con vốn có. Con đã học được điều này từ khi mới 13 tuổi. Điều đó hoàn toàn có thể làm được!

Vai trò của cha mẹ

Vậy cha mẹ nên làm gì? Dưới đây là một số gợi ý giúp con bạn có sự khác biệt thần kinh cảm thấy an toàn và tự tin khi thể hiện con người thật của mình.

Tạo một không gian an toàn

Nhà nên là nơi trú ẩn, nơi con bạn cảm thấy tự do thể hiện bản thân mà không sợ bị phán xét. Olivia và tôi gọi phòng ngủ của con là "hang dơi". Con luôn thích kéo kín rèm, và quạt phải luôn bật vì tiếng ồn trắng nó tạo ra có tác dụng làm dịu con. Con không bao giờ bật đèn trần vì bị nhạy cảm ánh sáng nghiêm trọng. Đó là không gian của con, và con là người kiểm soát cách vận hành "thánh địa nội tâm" của mình.

Tôn vinh những nét riêng và hành vi độc đáo của con

Olivia thể hiện tình cảm qua sự châm biếm và những câu nói dí dỏm. Chúng tôi cười đùa rất nhiều và trêu chọc nhau. Điều này đã tạo nên một sợi dây gắn kết mạnh mẽ giữa hai mẹ con, và con biết mình an toàn để thể hiện bất cứ điều gì con cần mà không phải lo lắng.

Giáo dục và vận động chính sách

Hãy dạy con bạn và những người xung quanh về sự đa dạng thần kinh. Sự thấu hiểu dẫn đến sự đồng cảm; sự đồng cảm dẫn đến sự chấp nhận.

Làm gương về sự chấp nhận

Hãy cho con thấy rằng khác biệt cũng không sao cả. Hãy chia sẻ những câu chuyện về nét riêng khiến chính bạn trở nên đặc biệt. Tạo ra những câu chuyện xã hội (social stories). Xem video trên YouTube. Trong thời đại hiện nay, có vô vàn nguồn thông tin sẵn có. Bạn và con càng có nhiều thông tin, các em càng được trang bị tốt hơn để chinh phục thế giới theo cách của riêng mình.

Xây dựng một mạng lưới hỗ trợ

Hãy kết nối với các phụ huynh, giáo viên và chuyên gia khác hiểu về sự đa dạng thần kinh. Một hệ thống hỗ trợ vững chắc có thể tạo nên khác biệt to lớn. Tôi đồng điều hành một nhóm hỗ trợ tự kỷ dành cho các bà mẹ. Thật tuyệt vời khi được chia sẻ câu chuyện với những người cùng đồng hành trên con đường này, luôn cổ vũ nhau đến cùng.

Gỡ bỏ những chiếc mặt nạ

Trong một thế giới nhiều lúc giống như một buổi dạ hội hóa trang lớn, điều quan trọng cần nhớ là những khoảnh khắc đẹp nhất chỉ đến khi những chiếc mặt nạ được gỡ bỏ.

Bằng cách khuyến khích con bạn có sự khác biệt thần kinh đón nhận con người thật của mình, bạn đang giúp con tìm thấy sự thoải mái và hạnh phúc, đồng thời làm phong phú thêm thế giới bằng những góc nhìn độc đáo và giá trị của con.

Hãy cùng tôn vinh những con người đã gỡ bỏ mặt nạ, những nét kỳ quặc đáng yêu, và sự đa dạng tuyệt vời của mỗi người.

Nguồn:

Unmasking Autism: Embracing Authenticity – Andrea Grant, BA PGDip and PGCert, Autism Parenting Magazine, Issue 177 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.