Hiểu Về Rối Loạn Căng Thẳng Sau Sang Chấn (PTSD) Ở Người Tự Kỷ

Tác giả: Miriam Edelman, MPA, MSSW

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn xảy ra như thế nào và vì sao ở người mắc ASD?

Sau một số sang chấn nhất định, một số người có thể trải qua rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Người tự kỷ có nguy cơ cao hơn mắc các triệu chứng PTSD vì nhiều lý do khác nhau.

Việc nhận biết và giải quyết PTSD ở người tự kỷ là điều quan trọng cho quá trình chữa lành.

PTSD là gì?

PTSD là một tình trạng tâm thần thường xuất hiện sau khi trải qua hoặc chứng kiến sang chấn. Theo Sổ Tay Chẩn Đoán và Thống Kê Các Rối Loạn Tâm Thần (DSM)-5, để đủ điều kiện chẩn đoán PTSD, một người phải đã chứng kiến hoặc trải qua:

• cái chết của người khác

• một lời đe dọa tính mạng

• đe dọa hoặc thực sự bị thương nặng

• đe dọa hoặc thực sự bị bạo lực tình dục

Tình trạng sức khỏe tâm thần nghiêm trọng này có thể bao gồm các triệu chứng như sống lại sang chấn, luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ, tránh né những điều gợi nhớ đến sang chấn, và nhiều hơn nữa.

Giao điểm giữa tự kỷ và PTSD

Theo hai nghiên cứu, người trưởng thành tự kỷ có khả năng cao hơn trở thành nạn nhân của những tác động bất lợi gây ra PTSD và các vấn đề khác, bao gồm lo âu và trầm cảm. Bắt nạt hoặc việc mất trường học hay công việc là những sự kiện phổ biến nhất.

Các đặc điểm liên quan đến tự kỷ cũng có thể là một yếu tố làm tăng nguy cơ PTSD. Người tự kỷ có xu hướng tập trung vào chi tiết và suy nghĩ lặp đi lặp lại về những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực. Họ cũng gặp khó khăn trong việc điều hòa cảm xúc.

Những thách thức này xảy ra vì trung tâm của hệ thống phản ứng căng thẳng trong cơ thể có thể khiến những sự kiện căng thẳng trở nên mạnh mẽ hơn, làm tăng khả năng mắc các triệu chứng PTSD. Những vấn đề liên quan đến tự kỷ về giao tiếp và hòa nhập xã hội cũng có thể khiến việc tìm kiếm sự trợ giúp trở nên khó khăn hơn.

Việc chẩn đoán PTSD ở người tự kỷ có thể là một thách thức. Người tự kỷ có thể gặp khó khăn khi thể hiện cảm xúc hoặc trải nghiệm của mình, và PTSD cùng tự kỷ có những triệu chứng chồng chéo. Cả hai đều có thể gây ra các vấn đề giác quan, thách thức về hòa nhập xã hội và điều hòa cảm xúc, hành vi lặp lại, và né tránh.

Các sự kiện dẫn đến PTSD ở trẻ tự kỷ khác với ở trẻ phát triển điển hình. Các sự kiện xã hội không đủ điều kiện để chẩn đoán PTSD theo DSM, nhưng ở trẻ tự kỷ, chúng lại phổ biến hơn các sự kiện bạo lực, bao gồm cả chiến tranh.

Các bác sĩ lâm sàng cũng có thể vô tình quy nhầm các triệu chứng PTSD cho tình trạng tự kỷ đã được chẩn đoán từ trước của thân chủ, điều này có thể dẫn đến việc thiếu điều trị cho các triệu chứng liên quan đến sang chấn.

Dấu hiệu và triệu chứng của PTSD ở người tự kỷ

PTSD thường biểu hiện khác ở người tự kỷ, những người có thể dễ bị giật mình hơn, gặp khó khăn khi ngủ, dễ tức giận và lo âu, hoặc khó tập trung hơn so với những người mắc PTSD dưới các hình thức khác. Việc nhận biết những khác biệt này rất quan trọng để nhận diện và điều trị PTSD ở người tự kỷ.

PTSD có thể làm trầm trọng thêm các hành vi rập khuôn và lời nói, tăng thách thức giác quan, và giảm kỹ năng hoặc khả năng giao tiếp. PTSD có thể gây ra nhiều hành vi lặp lại hơn, các hoạt động đơn độc, hoặc cả hai, vì vậy cha mẹ và người chăm sóc nên chú ý theo dõi những thay đổi tiềm ẩn.

Yếu tố kích hoạt và cơ chế ứng phó

Con người, địa điểm, âm thanh, mùi hương, một từ ngữ, và bất cứ điều gì liên quan đến sang chấn gây ra PTSD đều có thể gợi nhớ và kích hoạt phản ứng ở một người tự kỷ. Không phải tất cả các yếu tố kích hoạt PTSD đều rõ ràng. Nếu một người trải qua sang chấn vào một ngày nắng đẹp, một ngày nắng đẹp trong tương lai có thể khiến họ khó chịu.

Một số người tự kỷ gặp khó khăn khi thể hiện suy nghĩ và cảm xúc có thể không thể thảo luận về các yếu tố kích hoạt của mình với cha mẹ và người chăm sóc, những người nên quan sát cẩn thận điều gì đang gây ra nỗi đau và sự xáo trộn cho người thân của mình.

Các lựa chọn điều trị

Các phương pháp điều trị và liệu pháp hiệu quả với một chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc nhà trị liệu được cấp phép, người hiểu cả tự kỷ và PTSD, nên có thể giải quyết cả hai vấn đề cùng lúc. Những phương pháp này có thể bao gồm:

• Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) tập trung vào sang chấn: thay đổi những suy nghĩ gây ra cảm xúc và hành vi có vấn đề.

• CBT kết hợp liệu pháp chơi: khám phá cảm xúc và hành vi trong khi học cách điều hòa cảm xúc để giảm lo âu.

• Liệu pháp phơi nhiễm: đối mặt với nỗi sợ trong một môi trường an toàn.

• Giải mẫn cảm và tái xử lý thông qua chuyển động mắt (EMDR): suy nghĩ về ký ức đau buồn trong khi tập trung vào chuyển động mắt.

• Liệu pháp tập trung vào hiện tại: tập trung vào những khó khăn hằng ngày liên quan đến các triệu chứng sang chấn.

Tính đến năm 2019, EMDR là phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng duy nhất được chứng minh có thể làm giảm đáng kể các triệu chứng PTSD ở người tự kỷ và giảm sự khó chịu liên quan đến ký ức sang chấn.

Điều trị được cá nhân hóa

Điều trị PTSD cần được điều chỉnh cho phù hợp với người tự kỷ vì liệu pháp truyền thống có thể không hiệu quả. Các cách điều chỉnh điều trị cho thân chủ tự kỷ bao gồm:

• Cung cấp mô tả về quá trình điều trị trước

• Cho phép cha mẹ hoặc người thân tham gia hỗ trợ bên ngoài buổi điều trị

• Cung cấp ánh sáng dịu nhẹ, không có tiếng ồn

• Tổ chức các buổi điều trị ngắn hơn hoặc dài hơn tùy nhu cầu

• Cho phép nghỉ giải lao ngắn

• Kết hợp sở thích đặc biệt vào liệu pháp

• Nói chuyện rõ ràng và chậm rãi

• Sử dụng ngôn ngữ đơn giản hoặc hình ảnh

• Tránh biệt ngữ, ẩn dụ, hoặc lối nói bóng bẩy

• Đảm bảo các bài tập đóng vai và câu chuyện dễ liên hệ

• Cung cấp các vật dụng giác quan, như con quay fidget

• Giải thích lý do điều trị nhiều lần

• Cho phép các hành vi tự trấn an như hành vi tự kích thích (stimming)

Cha mẹ của trẻ tự kỷ cần nhận ra rằng quá trình điều trị có thể mất nhiều thời gian hơn để thấy sự cải thiện, và họ cùng con mình có thể có những góc nhìn rất khác nhau về sự kiện sang chấn. Các nhà cung cấp dịch vụ y tế có thể sử dụng hình ảnh hoặc ứng dụng để giúp trẻ trao đổi về trải nghiệm và cảm xúc của mình.

Cha mẹ và người chăm sóc có thể cung cấp cho nhà trị liệu thông tin cơ bản về người thân của mình, bao gồm sở thích và điều không thích, cũng như cách người đó biểu hiện khi họ vui vẻ.

Hỗ trợ người tự kỷ mắc PTSD

Cha mẹ và người chăm sóc có thể thực hiện những điều sau để hỗ trợ người thân của mình mắc ASD và PTSD:

• Xem trọng những gì họ chia sẻ.

• Cố gắng tìm hiểu nguyên nhân.

• Khuyến khích hoạt động thể chất để giảm lo âu.

• Tìm lời khuyên từ cộng đồng tự kỷ.

• Tìm một chuyên gia y tế hoặc sức khỏe tâm thần am hiểu về ASD và PTSD.

• Thực hành việc tự chăm sóc bản thân.

Trường học, thư viện, trung tâm cộng đồng, và các nguồn lực cộng đồng khác đều có thể hỗ trợ bằng các biện pháp phòng ngừa, bao gồm:

• Đào tạo nhân viên về tự kỷ

• Tạo và duy trì môi trường không bắt nạt, thân thiện với tự kỷ

• Phân phát thông tin về tự kỷ, PTSD, và các nhà cung cấp dịch vụ sức khỏe tâm thần địa phương

• Cung cấp hỗ trợ sức khỏe tâm thần tiện lợi, chi phí thấp (nếu không miễn phí)

Một tương lai cùng PTSD

PTSD phổ biến hơn nhiều ở người tự kỷ so với công chúng nói chung. Cha mẹ và người chăm sóc gia đình nên tìm sự trợ giúp từ bác sĩ, chuyên gia, hoặc bác sĩ lâm sàng sức khỏe tâm thần nếu họ nghĩ rằng người thân của mình mắc PTSD.

Nguồn:

Understanding PTSD in Individuals with Autism – Miriam Edelman, MPA, MSSW, Autism Parenting Magazine, Issue 179 (05/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.