Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Malcolm

Tác giả: Ronald I. Malcolm, EdD

Tiến sĩ Malcolm giải đáp các thắc mắc và mối lo lắng của phụ huynh về con em mình trong phổ tự kỷ.

Anastasia đến từ Lubbock, Texas, hỏi: “Con trai tôi, năm tuổi, ngày càng trở nên hung hăng và tức giận hơn, những cơn bùng nổ cảm xúc (meltdown) cũng rất dữ dội. Tôi có thể làm gì ở nhà để xử lý việc này? Tôi thường để cháu đứng vào góc phòng.”

Hành vi hung hăng và những cơn bùng nổ cảm xúc có thể là điều khó khăn để cha mẹ xử lý hiệu quả. Dưới đây là một số gợi ý đơn giản để giải quyết những vấn đề này với con trai năm tuổi của bạn.

Sự hỗ trợ từ chuyên gia BCBA

Nhiều phụ huynh có con nhỏ nhận thấy việc tìm hiểu thông tin từ một Chuyên gia Phân tích Hành vi được Cấp chứng chỉ (Board Certified Behavior Analyst – BCBA) rất hữu ích. Họ có thể hỗ trợ con bạn bằng cách quan sát trẻ trong nhiều môi trường khác nhau, như ở nhà và ở trường, nhằm xác định “chức năng” (function) đằng sau hành vi của trẻ.

Một số trẻ trong phổ tự kỷ có thể bùng nổ cảm xúc nhằm thu hút sự chú ý của cha mẹ hoặc giáo viên. Số khác có thể dùng hành vi hung hăng để né tránh một nhiệm vụ hoặc yêu cầu nào đó.

Việc để chuyên gia BCBA quan sát và tương tác với con bạn có thể mang lại những hiểu biết quý giá về “chức năng” của hành vi cũng như các “yếu tố kích hoạt” (triggers) gây ra hành vi đó. Thông thường, thông tin về hành vi được thu thập theo mô hình A-B-C.

A = Tiền đề (Antecedent): Điều gì xảy ra trong môi trường xung quanh hoặc với trẻ ngay trước khi hành vi xảy ra?

B = Hành vi (Behavior): Thông tin cụ thể và có thể đo lường được thu thập về cơn bùng nổ cảm xúc — vốn là một thuật ngữ mang tính chủ quan. Nó có thể mang ý nghĩa khác nhau tùy theo từng người. Điều này cũng giống như khi giáo viên của con bạn nói rằng trẻ có một “ngày tồi tệ” ở trường — thông tin như vậy không đủ để xử lý và điều chỉnh hành vi. Thay vì nói con bạn có một “ngày tồi tệ,” hành vi đó nên được mô tả cụ thể hơn, chẳng hạn: “Khi được yêu cầu giúp dọn đồ chơi trong lớp, trẻ đã phản ứng với giáo viên bằng cách liên tục dùng nắm đấm đánh vào chân cô.”

C = Hệ quả (Consequence): Sau đó, có thể thu thập thêm thông tin về những gì đã xảy ra với trẻ sau khi hành vi diễn ra.

Học theo hình mẫu

Ngay cả khi con bạn phản ứng bằng những hành vi khó kiểm soát, trẻ vẫn có thể đang “học theo” những cách phản ứng mà trẻ nhìn thấy ở nhà.

Khi hành vi hung hăng xảy ra ở nhà, cha mẹ cần cố gắng giữ bình tĩnh và nói với âm lượng nhỏ hơn. Việc cha mẹ trở nên bực bội, lớn tiếng hoặc hung hăng có thể khiến trẻ bị quá tải giác quan hoặc lo lắng hơn, và duy trì trạng thái hung hăng lâu hơn.

Nếu chuyên gia phát hiện rằng hành vi hung hăng có chức năng thu hút sự chú ý của bạn, thì bạn càng nói ít càng tốt. Trong những thời điểm như vậy, bạn có thể vô tình củng cố hành vi không phù hợp mà không hề hay biết.

Nhiều phụ huynh có con trong phổ tự kỷ dần trở thành “chuyên gia” trong việc nhận biết các dấu hiệu cảnh báo sớm trước khi hành vi hung hăng xảy ra. Bạn có thể nhận thấy con đột nhiên đi đi lại lại, thay đổi nhịp thở, đung đưa người, tự gây thương tích cho bản thân, v.v.

Việc đánh lạc hướng trẻ bằng cách nhắc trẻ thực hành các bài tập hít thở, cho trẻ không gian riêng, đưa trẻ sang môi trường khác hoặc tham gia một hoạt động khác, v.v., có thể giúp giảm bớt cơn hành vi.

Giao tiếp

Chúng ta biết rằng một số trẻ trong phổ tự kỷ có thể gặp khó khăn về kỹ năng giao tiếp hoặc trong việc bày tỏ nhu cầu của mình, và hành vi hung hăng có thể là một cách trẻ đã “học được” để truyền đạt điều đó.

Một số trẻ trong phổ tự kỷ đang bị đau hoặc mới khởi phát bệnh có thể trở nên hung hăng, như một cách cố gắng truyền đạt điều gì đó mà trẻ muốn hoặc cần.

Hãy cho con biết rằng bạn nhận ra trẻ đang cố gắng giao tiếp với bạn. Bạn cũng có thể chia sẻ rằng mình cần được giúp đỡ để hiểu điều trẻ muốn, và hỏi xem trẻ có thể giúp bạn hiểu hay không.

Hãy xem trẻ có thể chỉ vào thứ mình muốn hoặc điều đang làm phiền mình hay không. Một số trẻ sẽ tham gia bằng cách cố vẽ ra thứ mình muốn. Điều này có thể giúp giảm bớt các phản ứng hung hăng.

Hãy đưa ra các lựa chọn và xem điều đó có giúp ích trong những lúc trẻ hung hăng hay không. Trẻ muốn đọc sách hay dắt chó ra sân sau chơi? Đôi khi, việc có quyền lựa chọn có thể giúp trẻ lấy lại cảm giác kiểm soát đối với môi trường xung quanh.

Nơi để bình tĩnh lại

Trẻ trong phổ tự kỷ cần biết rằng nếu hành vi của mình trở nên mất kiểm soát, sẽ có một “nơi an toàn” để trẻ đến bình tĩnh lại. Việc thiết lập một “nơi an toàn” cả ở nhà lẫn ở trường có thể hỗ trợ trẻ trong những lúc hung hăng.

Hành vi thay thế

Nhiều trẻ trong phổ tự kỷ đã đạt được thành công với các hành vi thay thế. Thay vì đánh bạn, trẻ có thể được dạy chỉ vào một tấm thẻ ghi rằng trẻ “cần giúp đỡ.” Thay vì la hét, trẻ có thể chỉ vào tấm thẻ ghi “Con cần nghỉ một chút.”

Nhiều phụ huynh nhận thấy rằng khi họ tôn trọng những yêu cầu “cần giúp đỡ” hoặc “cần nghỉ một chút” của con, trẻ bắt đầu học cách điều chỉnh hành vi của mình tốt hơn.

Câu chuyện xã hội

Trẻ trong phổ tự kỷ, đặc biệt là trẻ nhỏ, thường thích “câu chuyện xã hội” (social stories). Bạn có thể tự viết câu chuyện hoặc nhờ giáo viên của con hay chuyên gia BCBA hỗ trợ.

Câu chuyện có thể phác họa những gì cần xảy ra trong những thời điểm căng thẳng, cùng các chiến lược và biện pháp can thiệp mà trẻ có thể sử dụng để quản lý hành vi của mình thành công. Con bạn có thể đọc và thảo luận về câu chuyện cùng bạn ở nhà, và cùng giáo viên ở trường.

So sánh giữa các môi trường

Bạn cần duy trì việc trao đổi cởi mở với giáo viên của con. Hãy tìm hiểu xem những hành vi bạn thấy ở nhà có xảy ra trong lớp học hay không. Nếu không, hãy hỏi ý kiến giáo viên để tìm hiểu lý do.

Hãy xây dựng một “ngôn ngữ chung” để sử dụng ở cả hai môi trường trong những lúc trẻ hung hăng. Nếu một môi trường sử dụng ngôn ngữ mang tính tiêu cực, chẳng hạn như “Không” hay “Dừng ngay!”, hành vi của trẻ có thể trở nên nghiêm trọng hơn.

Nếu bạn thấy hiệu quả khi dùng thẻ “Con cần giúp đỡ” và “Con cần nghỉ một chút” ở nhà, hãy làm thêm vài tấm thẻ để giáo viên của con sử dụng trong lớp.

Vấn đề về giác quan

Bạn có thể nhận ra rằng hành vi hung hăng của con bắt nguồn từ các vấn đề về giác quan. Ví dụ, một trẻ trong phổ tự kỷ có thể phản ứng dữ dội với môi trường ồn ào. Cho trẻ đeo tai nghe khử tiếng ồn có thể hữu ích.

Một số trẻ khác trong phổ tự kỷ có thể đạt hiệu quả với chăn có trọng lượng, liệu pháp hương thơm, nghe nhạc, vẽ tranh, chơi với bóng giảm căng thẳng hoặc đồ chơi fidget, hoặc đơn giản là được dành thời gian ở một mình để đáp ứng với các phản ứng giác quan của mình.

Có thể sẽ mất một khoảng thời gian và công sức để tìm ra điều phù hợp nhất với con bạn, nhưng cuối cùng, bạn sẽ vui mừng khi khám phá ra biện pháp can thiệp nào có thể hỗ trợ khả năng xử lý giác quan của trẻ.

Chuyển tiếp hoạt động

Trẻ trong phổ tự kỷ thường phát triển tốt hơn khi có thói quen sinh hoạt hằng ngày cố định, và dễ căng thẳng, lo lắng ngay lập tức trước bất kỳ sự thay đổi nào. Việc cung cấp cho trẻ một lịch trình bằng hình ảnh cho các hoạt động buổi sáng ở nhà có thể rất hữu ích.

Hãy nhờ giáo viên cung cấp lịch trình bằng hình ảnh cho các hoạt động của con trong suốt cả ngày để hỗ trợ việc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Giáo viên có thể báo trước cho trẻ trước khi có sự thay đổi hoạt động, hoặc sử dụng đồng hồ hẹn giờ trực quan để cho trẻ biết một hoạt động sắp kết thúc.

Hỗ trợ y tế

Một số trẻ trong phổ tự kỷ cần đến sự can thiệp y tế để đối phó với cảm giác quá tải giác quan, tức giận hoặc hung hăng. Một số trẻ cần dùng thuốc do bác sĩ nhi khoa kê đơn để hỗ trợ điều chỉnh tâm trạng.

Nếu hành vi của con bạn không cải thiện sau một thời gian dài áp dụng các biện pháp can thiệp và chiến lược khác nhau, có thể đã đến lúc nên đặt lịch khám y tế.

Bạn có thể đưa trẻ đến gặp một bác sĩ có chuyên môn về tự kỷ để xem liệu thuốc có thể hỗ trợ hay không. Một số phụ huynh nhận thấy rằng việc sử dụng các loại thuốc chống loạn thần như Abilify hoặc Risperdal có thể giúp ổn định tâm trạng, sự cáu kỉnh và hành vi hung hăng của trẻ.

Là phụ huynh, điều quan trọng là bạn cần nắm rõ các tác dụng phụ có thể xảy ra của những loại thuốc này. Một số trẻ trong phổ tự kỷ không gặp tác dụng phụ nào và có kết quả rất tốt về mặt hành vi.

Những trẻ khác dùng các loại thuốc này có thể bắt đầu gặp vấn đề như ăn hoặc ngủ quá nhiều hoặc quá ít. Bạn cần theo dõi con để phát hiện các tác dụng phụ này, đặc biệt là trong giai đoạn đầu khi trẻ mới bắt đầu dùng thuốc và cơ thể đang thích nghi.

Nguồn:

Ask Dr. Malcolm – Ronald I. Malcolm, EdD, Autism Parenting Magazine, Issue 175 (02/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.