Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Malcolm

Tác giả: Ronald I. Malcolm, EdD

Tiến sĩ Malcolm trả lời các câu hỏi và mối bận tâm của phụ huynh về con em mình trong phổ tự kỷ.

Madelaine từ Nam Phi hỏi: "Con trai tôi, năm nay 5 tuổi, được chẩn đoán tự kỷ hai năm trước. Làm sao tôi có thể giúp con để con có thể cùng chúng tôi tham dự các sự kiện thể thao của anh chị em mình? Điều này thật khó khăn vì (...) ngay khi vào giữa đám đông, con chạy và la hét khắp nơi."

Đôi khi, trẻ tự kỷ gặp khó khăn khi tham dự các sự kiện thể thao. Dưới đây là một số gợi ý để đưa con bạn cùng gia đình tham dự một sự kiện thể thao.

Đặt ra kỳ vọng rõ ràng

Những kỳ vọng cho việc tham dự sự kiện thể thao cần được thiết lập và ôn lại trước khi đến nơi. Ngay cả khi bạn đã ôn lại những kỳ vọng này ở nhà trước khi khởi hành, chúng vẫn có thể trở nên không rõ ràng với con bạn khi đến sự kiện.

Một số trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc chuyển hóa thông tin đã học được từ môi trường này sang môi trường khác. Các em thậm chí có thể giải thích lại những kỳ vọng đó cho bạn bằng lời khi ở nhà. Tuy nhiên, thông tin đó vẫn có thể cần được ôn lại với các em khi đến sự kiện thể thao.

Các yếu tố kích hoạt

Hiểu rõ các yếu tố kích hoạt của con bạn sẽ giúp bạn biết cách hỗ trợ con tại một sự kiện thể thao.

Ví dụ, một trẻ trong phổ tự kỷ có thể chạy và la hét vì mức độ tiếng ồn trong sự kiện. Hãy thử cho con đeo một chiếc tai nghe chống ồn và xem điều đó có giúp con bình tĩnh và điều chỉnh hành vi hay không.

Các lựa chọn thay thế và can thiệp

Một số trẻ tự kỷ cảm thấy yên tâm hơn khi có cách để giao tiếp với bạn mà không cần lời nói khi tham dự một sự kiện công cộng. Việc đơn giản là đưa cho con một tấm thẻ ép nhựa ghi "Con cần nghỉ giải lao" có thể giúp con thể hiện nhu cầu của mình thay vì chạy vòng quanh hoặc la hét.

Bạn có thể cùng con hiểu về tín hiệu "bàn tay an toàn" (safe hands), có thể là gập và đan các ngón tay lại rồi ngồi xuống khi được yêu cầu. Hành động này có thể giúp con hiểu rằng con đã thu hút được sự chú ý của bạn mà không cần la hét hay chạy vòng quanh.

Lịch trình trực quan

Nhiều trẻ trong phổ tự kỷ phản ứng tích cực khi sử dụng lịch trình trực quan. Bạn có thể cho con xem những hoạt động hoặc sự chuyển tiếp khác nhau có thể diễn ra trong ngày sự kiện, và ôn lại cùng con vào tối hôm trước.

Lịch trình trực quan này có thể cần được tham khảo lại trong khi diễn ra hoạt động để con biết những sự chuyển tiếp nào sẽ xảy ra. Nhiều khi, trẻ tự kỷ phản ứng tốt hơn khi có thể dự đoán trước điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, thay vì bị kích hoạt bởi một sự chuyển tiếp không được báo trước.

Rút ngắn thời gian tham dự

Một số trẻ trong phổ tự kỷ gặp khó khăn khi phải ngồi yên hoặc cư xử đúng mực trong thời gian dài, điều này có thể khiến việc tham dự các sự kiện thể thao hoặc hoạt động ở nhà thờ trở nên khó khăn với các em. Thay vì để con tham dự toàn bộ sự kiện, có thể sẽ hiệu quả hơn nếu để con "làm quen" dần với hoạt động, bắt đầu từ một khoảng thời gian ngắn hơn.

Dù ban đầu điều này có thể bất tiện cho bạn hoặc gia đình, con bạn cuối cùng có thể học được cách chịu đựng việc tham dự các sự kiện trong thời gian dài hơn.

Chuẩn bị đồ dùng

Giống như cách cha mẹ thường chuẩn bị túi đồ cho trẻ sơ sinh khi tham dự sự kiện, nhiều phụ huynh có con nhỏ tự kỷ thấy hữu ích khi chuẩn bị một túi đồ những món con yêu thích. Những món đồ này có thể an ủi và hỗ trợ con, hoặc giúp đánh lạc hướng nếu một phản ứng hành vi bắt đầu xuất hiện.

Nội dung của túi đồ sẽ phụ thuộc vào sự hiểu biết của bạn về con và những món đồ con yêu thích. Túi đồ có thể bao gồm đồ ăn, đồ uống, một món đồ chơi giảm căng thẳng (fidget), một cuốn sách tô màu, thú nhồi bông yêu thích, một chiếc chăn có trọng lượng (weighted blanket), v.v.

Câu chuyện xã hội

Các sự kiện thể thao thường lặp lại theo thời gian. Bạn và con có thể ngồi cùng nhau xây dựng một câu chuyện xã hội (social story) về sự tham gia của gia đình vào các sự kiện thể thao cùng anh chị em. Đề cương về những kỳ vọng này có thể bao gồm:

• hành vi của con tại sự kiện,

• thời lượng của sự kiện,

• quãng đường di chuyển đến và về từ sự kiện,

• tầm quan trọng của việc ngồi yên trong sự kiện,

• tầm quan trọng của việc không làm phiền những người khác đang tham dự, v.v.

Bạn và các anh chị lớn hơn có thể đọc câu chuyện này cùng con trong tuần. Điều này có thể giúp con phát triển những phản ứng tốt hơn khi tham dự sự kiện thể thao.

Phần thưởng

Bạn có thể xây dựng một bảng hoặc hệ thống phần thưởng cho con. Nó có thể bao gồm việc con sử dụng các biện pháp can thiệp của mình, như tấm thẻ "Con cần nghỉ giải lao" hoặc phản ứng tích cực của con với tín hiệu "bàn tay an toàn."

Một số trẻ trong phổ tự kỷ có kỹ năng để hoàn thành một bảng phần thưởng dán sticker và chờ đến cuối tuần để nhận phần thưởng. Những trẻ khác có thể cần được củng cố ngay lập tức sau khi tuân theo hướng dẫn chuyển hướng hoặc một biện pháp can thiệp.

Thông báo cho khán giả xung quanh

Nhiều phụ huynh có con tự kỷ cảm thấy ngại ngùng khi con thể hiện những phản ứng không phù hợp hoặc tiêu cực trong một sự kiện trước mặt những khán giả khác. Đôi khi, chỉ cần thông báo cho khán giả xung quanh rằng con bạn mắc tự kỷ có thể giúp họ hiểu được tình huống bạn đang gặp phải.

Một số phụ huynh đã tạo ra những tấm thẻ đơn giản mang theo bên mình để đưa cho khán giả xung quanh, trình bày thông tin cơ bản rằng con họ mắc tự kỷ và cách họ có thể hỗ trợ.

Đôi khi, khi một đứa trẻ thể hiện sự lo âu bằng hành vi không phù hợp ở nơi công cộng, một người xung quanh có thể đánh lạc hướng con hoặc tương tác tích cực với con, giúp giảm phản ứng tiêu cực của con. Thật thú vị mỗi khi có ai đó tại một sự kiện thể thao, siêu thị, nhà thờ, hoặc trường học có thể hỗ trợ bằng cách can thiệp thành công với con bạn.

Sự hòa nhập

Tôi rất khích lệ khi thấy bạn đưa con nhỏ tự kỷ của mình đến các sự kiện thể thao của anh chị em. Một số phụ huynh đơn giản là không muốn đối mặt với khả năng con mình có những hành vi tiêu cực nơi công cộng. Điều đó có nghĩa là đứa trẻ bị để lại ở nhà với một người chăm sóc khác trong khi cả gia đình tham dự sự kiện.

Trẻ trong phổ tự kỷ cần được bao gồm trong tất cả các sự kiện gia đình. Điều này sẽ giúp các em luyện tập kỹ năng xã hội và quan sát trực tiếp cách người khác làm mẫu hành vi trong môi trường xung quanh.

Cuối cùng, hành vi của con bạn tại các sự kiện thể thao sẽ được cải thiện, và bạn sẽ thấy mình kể lại với người khác về việc trước đây từng khó khăn thế nào khi đưa con ra ngoài nơi công cộng. Đừng bỏ cuộc. Can thiệp sớm, đặc biệt với một trẻ 5 tuổi, đóng vai trò then chốt cho sự thành công của con trong tương lai.

Nguồn:

Ask Dr. Malcolm – Ronald I. Malcolm, EdD, Autism Parenting Magazine, Issue 176 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.