Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Malcolm

Tác giả: Ronald I. Malcolm, EdD

Tiến sĩ Malcolm giải đáp các câu hỏi và mối quan tâm của phụ huynh về con em mình trong phổ tự kỷ.

Một độc giả từ Mông Cổ hỏi (đã dịch): "Ông có thể giúp một bé trai năm tuổi mắc tự kỷ chưa biết nói không?"

Dưới đây là một số gợi ý để hỗ trợ con bạn mắc tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp.

Kiên nhẫn

Nhiều trẻ tự kỷ có thể chậm phát triển khả năng nói. Trong khi một số trẻ có kỹ năng giao tiếp bằng lời sớm, những trẻ khác có thể chậm vài năm hoặc không bao giờ nói được bằng lời.

Phụ huynh tự nhiên rất mong con mình phát triển và sử dụng kỹ năng nói. Tuy nhiên, sự lo lắng thái quá có thể khiến con bạn cảm thấy quá căng thẳng hoặc khiến con "đóng cửa" hoàn toàn. Nếu con bạn bắt đầu cảm thấy căng thẳng hoặc lo âu, có thể đã đến lúc dừng hoạt động lại.

Thể hiện sự kiên nhẫn có thể khiến con cảm thấy thoải mái và được chấp nhận hơn dù chưa biết nói. Nhiều trẻ tự kỷ từng chậm phát triển khả năng nói đã cải thiện kỹ năng nói khi lớn lên.

Nhờ bác sĩ tham gia

Nhiều phụ huynh cho rằng mọi vấn đề con mình gặp phải đều là do tự kỷ. Điều đó chưa chắc đúng. Luôn là điều nên làm khi loại trừ các tình trạng khác có thể xảy ra. Điều này có thể bao gồm khả năng mất thính lực hoặc khuyết tật trí tuệ.

Bác sĩ có thể thực hiện khám vùng miệng cho con bạn để xác định bất kỳ vấn đề nào xảy ra trong khoang miệng. Ngay cả những vấn đề như rối loạn thần kinh cũng cần được kiểm tra để xác định liệu chúng có đang cản trở khả năng nói của con hay không.

Trị liệu ngôn ngữ - lời nói

Trẻ tự kỷ cần làm việc với một chuyên viên trị liệu ngôn ngữ được cấp chứng chỉ. Tìm được một người có kinh nghiệm làm việc với trẻ trong phổ tự kỷ sẽ "vô giá". Họ có thể mang lại thêm những góc nhìn sâu sắc về cách làm việc hiệu quả với con bạn khi con vẫn chưa nói được.

Không phải mọi giao tiếp đều bằng lời

Một số trẻ tự kỷ thể hiện bản thân qua những cách khác. Một số dùng phản ứng hành vi để đáp ứng nhu cầu và mong muốn của mình. Việc quan sát cẩn thận con bạn và tìm kiếm những dấu hiệu giao tiếp phi ngôn ngữ, như chỉ tay hoặc ánh mắt, có thể giúp bạn hiểu rõ hơn liệu con có đang cố gắng giao tiếp với bạn hay không.

Những giả định sai lầm

Nhiều người cho rằng trẻ tự kỷ không nói được thì không thể hiểu lời nói của người khác. Họ đưa ra những "nhận xét tiêu cực" về việc trẻ không thể nói trước mặt trẻ, mà không nhận ra rằng trẻ vẫn hiểu những gì đang được nói.

Biến việc giao tiếp thành niềm vui

Hiểu được sở thích riêng của con sẽ giúp khuyến khích con sử dụng kỹ năng giao tiếp theo cách vui vẻ. Biết được những hoạt động ở nhà và trong cộng đồng mà con thích, những món ăn con ưa chuộng, và những người con thích tương tác cùng, tất cả đều có thể được dùng để tạo động lực cho con giao tiếp với bạn. Hãy tham gia vào các hoạt động chơi cùng con tại nhà để khuyến khích con bằng cách làm mẫu các kỹ năng nói mà bạn đang sử dụng.

Giao tiếp tăng cường

Nếu con bạn cần thêm sự hỗ trợ về kỹ năng giao tiếp, bạn có thể cân nhắc tìm hiểu về giao tiếp tăng cường (augmentative communication). Một số trẻ tự kỷ thích giao tiếp bằng hình ảnh và phản ứng tích cực với Hệ Thống Giao Tiếp Trao Đổi Hình Ảnh (PECS). Điều này cho phép con chỉ vào các hình ảnh khác nhau để đáp ứng nhu cầu của mình.

Những trẻ không nói khác trong phổ tự kỷ được củng cố mạnh mẽ thông qua công nghệ. Các em có thể thích sử dụng các thiết bị giao tiếp tăng cường như ứng dụng cho phép con nhấn vào một biểu tượng hình ảnh, và thiết bị sẽ phát ra âm thanh nói thay cho con.

Ngôn ngữ ký hiệu Mỹ (ASL)

Trẻ tự kỷ cũng có thể hưởng lợi từ việc học và sử dụng Ngôn ngữ ký hiệu Mỹ (ASL). Đây có thể là một ngôn ngữ mới thú vị để sử dụng trong nhà nhằm khuyến khích con cải thiện khả năng giao tiếp.

Trẻ em ở trường thường rất thích thú với những bạn sử dụng ngôn ngữ ký hiệu. Vì vậy, trong khi việc sử dụng ASL có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp của con, nó cũng có thể làm tăng khả năng những trẻ khác tương tác xã hội với con trong suốt ngày học.

Các chiến lược khác

Có những vấn đề khác cần cân nhắc khi bạn tương tác hằng ngày với con mắc tự kỷ chưa thể hiện kỹ năng giao tiếp bằng lời. Hãy bắt đầu bằng cách quay mặt về phía con và duy trì giao tiếp bằng mắt để đảm bảo bạn đang làm mẫu đúng cách.

Hãy cho con thêm thời gian để phản hồi các yêu cầu hoặc bắt chước các mẫu câu nói. Đừng vội vàng thúc giục con. Nếu bạn chỉ đơn giản trả lời thay con hoặc đưa đồ vật cho con, bạn có thể đang trì hoãn động lực giao tiếp của con.

Việc cho con các lựa chọn cũng rất quan trọng. Điều này có thể giúp con thấy được lý do thiết thực để giao tiếp.

Cuối cùng, một số trẻ tự kỷ thích tham gia các hoạt động giác quan như vẽ bằng ngón tay hoặc chơi với đất nặn. Những trẻ khác lại thích âm nhạc, nghệ thuật, hoặc khiêu vũ. Tất cả các hoạt động này đều có thể được dùng để tạo động lực cho con thử sử dụng kỹ năng giao tiếp của mình.

Duy trì sự nhất quán

Hãy để giáo viên và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ ở trường của con cùng tham gia. Mọi người cần thống nhất với nhau: những kỹ năng con luyện tập ở nhà nên giống với những kỹ năng con luyện tập ở trường, và ngược lại. Điều này cũng sẽ giúp con khái quát hóa kỹ năng giao tiếp của mình giữa cả hai môi trường.

Nguồn:

Ask Dr. Malcolm – Ronald I. Malcolm, EdD, Autism Parenting Magazine, Issue 177 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.