Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Malcolm

Tác giả: Ronald I. Malcolm, EdD

Tiến sĩ Malcolm trả lời các câu hỏi và mối quan tâm của phụ huynh về việc điều trị cho con em mình mắc tự kỷ.

Uzma từ Pakistan hỏi: "Tôi muốn có các chiến lược và kỹ thuật từng bước cho liệu pháp ABA để điều trị cho con tự kỷ của mình."

Đáp: Nhiều người khi tiếp xúc với các phương pháp điều trị ABA thường cho rằng có một quy trình từng bước để làm việc với trẻ tự kỷ. Dù nhiều thành phần của liệu pháp ABA có thể được sử dụng và áp dụng, điều quan trọng cần nhớ là quy trình này không giống nhau đối với mỗi đứa trẻ.

Nhân viên được đào tạo ABA thường làm việc với trẻ để cải thiện kỹ năng giao tiếp, khả năng học tập, phản ứng hành vi, tương tác xã hội, và kỹ năng sinh hoạt hằng ngày. Những kỹ năng này có thể được áp dụng tại nhà, ở trường, và trong cộng đồng.

Liệu pháp ABA là gì?

Liệu pháp ABA là "Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng" (Applied Behavior Analysis) và liên quan đến việc một chuyên gia được đào tạo về liệu pháp này làm việc một-kèm-một với con bạn. Trong các buổi trị liệu ABA, chuyên gia sẽ nỗ lực dạy cho con bạn mắc tự kỷ những hành vi hoặc kỹ năng mới.

Liệu pháp ABA có thể hỗ trợ con bạn như thế nào?

Nhiều khía cạnh của liệu pháp ABA có thể hỗ trợ trẻ tự kỷ. Nó có lẽ được biết đến nhiều nhất trong việc giúp trẻ điều chỉnh các hành vi khó khăn hoặc dạy trẻ cách tự giám sát phản ứng hành vi của mình.

Các nhà trị liệu ABA thường làm việc với trẻ trong phổ tự kỷ bằng cách dạy các em kỹ năng giao tiếp. Những trẻ này có thể học cách tham gia hiệu quả vào một cuộc trò chuyện qua lại, thay vì duy trì một cuộc trò chuyện một chiều xoay quanh chủ đề mà các em quan tâm.

Các kỹ năng phù hợp về mặt xã hội có thể được phát triển để hỗ trợ việc duy trì giao tiếp bằng mắt, chào hỏi người khác, cải thiện kỹ năng lắng nghe, và sử dụng hiệu quả các kỹ năng tự vận động (self-advocacy).

Ngoài ra, liệu pháp ABA có thể hỗ trợ trẻ tự kỷ bằng cách dạy các kỹ năng tự mặc quần áo, ăn uống đúng cách, đi vệ sinh, và duy trì vệ sinh cá nhân. Các kỹ năng cũng có thể bao gồm làm theo chỉ dẫn của giáo viên hoặc cha mẹ và tham gia vào các nhiệm vụ học tập ở trường.

Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc khái quát hóa các kỹ năng mới sang các môi trường khác nhau. Liệu pháp ABA có thể giúp các em chuyển giao những kỹ năng mới học được qua trị liệu sang các địa điểm khác như trường học, nhà, nhà thờ, hoặc những nơi khác trong cộng đồng.

Thu thập dữ liệu A-B-C: Đánh giá hành vi chức năng

Thu thập dữ liệu A-B-C liên quan đến việc lấy dữ liệu về Tiền Đề (Antecedents), Hành Vi (Behaviors), và Hậu Quả (Consequences) của các hành vi được biểu hiện. Lý do chính đằng sau loại thu thập dữ liệu này là để hỗ trợ xác định "chức năng" của hành vi trẻ.

• Tiền đề (Antecedent): giúp nhà trị liệu ABA biết điều gì đã xảy ra trước khi hành vi diễn ra

• Hành vi (Behavior): phải được mô tả bằng các thuật ngữ có thể quan sát và đo lường được

• Hậu quả (Consequence): điều gì xảy ra sau khi hành vi diễn ra

Ví dụ, việc chỉ đơn giản nói rằng con bạn có "hành vi xấu" trong lớp học sẽ không giúp ích gì cho giáo viên, cha mẹ, hay nhà trị liệu ABA.

Hãy đưa ra một ví dụ cụ thể về hành vi: Con bạn véo tay một bạn khác trong giờ chơi tự do vì muốn chơi món đồ chơi của bạn đó.

Khi xem xét hậu quả, hãy xác định xem mọi người có vội vàng đến để xoa dịu hoặc giúp đỡ con bạn không. Trẻ có nhận được một cái ôm hay một chiếc bánh quy để dỗ dành không? Có ai đó khiển trách hoặc trừng phạt trẻ bằng lời nói không? Điều này có thể đang củng cố hành vi tiêu cực.

Việc thu thập dữ liệu A-B-C có thể diễn ra ở nhiều môi trường khác nhau. Trong bối cảnh trường học, nhà trị liệu ABA có thể muốn quan sát con bạn trong lớp học, giờ ăn trưa, sân chơi, các lớp như thể dục, mỹ thuật, và âm nhạc, hoặc thậm chí tại nhà bạn.

Sau khi dữ liệu được thu thập, nó có thể được phân tích. Sẽ cần thu thập thêm dữ liệu nếu con bạn chỉ được quan sát một lần hoặc trong một môi trường duy nhất.

Việc phân tích dữ liệu phù hợp sẽ giúp nhà trị liệu xác định "chức năng" của hành vi trẻ. Trẻ có thể đang biểu hiện hành vi vì mục đích tìm kiếm cảm giác giác quan, để thu hút sự chú ý, hoặc để tránh né một nhiệm vụ liên quan đến công việc.

Hành vi

Hành vi thường được nhìn nhận theo ba hướng tiếp cận:

• Duy trì: những hành vi bạn muốn thấy được phát triển và sử dụng nhất quán. Có thể bao gồm tắm rửa, đánh răng, mặc quần áo, dọn phòng, cạo râu, đi mua sắm tạp hóa, v.v.

• Gia tăng: những hành vi bạn muốn thấy tăng lên, chẳng hạn như xin giúp đỡ, xin nghỉ giải lao, bắt đầu một cuộc trò chuyện, làm theo chỉ dẫn, v.v.

• Giảm thiểu: những hành vi bạn muốn thấy giảm bớt, chẳng hạn như bỏ trốn, la hét, cào cấu, cắn, tự gây thương tích, v.v.

Hành vi thay thế

Liệu pháp ABA có thể hỗ trợ trẻ bằng cách thay thế một hành vi đáng lo ngại bằng một hành vi phù hợp hơn. Ví dụ, một đứa trẻ bắt đầu la hét trong lớp do bị quá tải bởi các yêu cầu bài tập có thể được dạy sử dụng "Thẻ Tôi Cần Nghỉ Giải Lao". Điều này đạt được kết quả mong muốn mà không cần la hét.

Nhân viên làm việc với con bạn có thể học cách khen ngợi hoặc củng cố hành vi phù hợp trong khi bỏ qua hành vi không phù hợp.

Củng cố tích cực

Nhà trị liệu ABA của bạn sẽ làm việc cùng bạn để phân loại các hình thức củng cố được sử dụng với con bạn thành "củng cố tích cực" và "củng cố tiêu cực".

Củng cố tích cực thường đề cập đến việc thêm điều gì đó vào môi trường để tăng khả năng lặp lại hành vi tích cực. Những thứ được thêm vào có thể liên quan đến thức ăn, đồ chơi ưa thích, việc sử dụng công nghệ, hoặc sự chú ý hay phản hồi tích cực từ cha mẹ hoặc giáo viên.

Ví dụ, nếu trẻ chỉ vào món đồ mình muốn thay vì đánh người khác, cha mẹ có thể khen ngợi trẻ bằng lời và đưa món đồ đó cho trẻ. Điều này có thể tăng khả năng trẻ sẽ lặp lại hành vi tích cực.

Củng cố tiêu cực

Nhà trị liệu ABA của bạn cũng sẽ làm việc với con bạn để loại bỏ điều gì đó được coi là tiêu cực khỏi môi trường của trẻ. Điều này được gọi là "củng cố tiêu cực".

Một ví dụ là khi tất cả học sinh trong lớp nộp bài tập về nhà đã hoàn thành đúng hạn, và giáo viên bãi bỏ yêu cầu bài tập về nhà cho đêm đó. Điều này có thể khuyến khích con bạn muốn nộp bài tập về nhà với hy vọng đạt được một "đêm không bài tập" khác.

Nhắc nhở (Prompts)

Nhà trị liệu ABA làm việc với con bạn mắc tự kỷ có thể sẽ giải thích về việc sử dụng "nhắc nhở" (prompts), có thể giúp con bạn học một kỹ năng mới.

Một nhắc nhở "thể chất" có thể liên quan đến việc chỉ vào một món đồ để giúp con bạn thu thập hoặc yêu cầu nó. Hoặc, đó có thể là hướng dẫn tay của con bạn để chỉ cho trẻ cách cầm một món đồ, chẳng hạn như một chiếc muỗng hoặc khối xếp hình.

Một phản hồi "bằng lời nói" là khi bạn sử dụng từ ngữ để khuyến khích con bạn thực hiện một nhiệm vụ được yêu cầu cụ thể.

Ý tưởng là dần dần "giảm bớt" (fade) nhắc nhở theo thời gian để nó không còn cần thiết để hoàn thành một nhiệm vụ hoặc tham gia một hoạt động một cách độc lập.

Khái quát hóa

Một số trẻ tự kỷ có thể thể hiện hiệu quả một số kỹ năng mới trong một môi trường nhưng không phải ở môi trường khác. Ví dụ, một số kỹ năng được sử dụng hiệu quả tại nhà có thể không xảy ra ở trường, và ngược lại.

Bạn và giáo viên của con bạn cần duy trì liên lạc phù hợp với nhà trị liệu ABA của con để đảm bảo các kỹ năng mới phát triển được khái quát hóa sang nhiều môi trường khác nhau.

Huấn Luyện Thử Nghiệm Rời Rạc (DTT)

Nhà trị liệu ABA của con bạn có thể làm việc với con bạn bằng phương pháp Huấn Luyện Thử Nghiệm Rời Rạc (Discrete Trial Training - DTT). Đây là khi các bước để đạt được một kỹ năng được chia nhỏ thành các bước nhỏ hơn. Điều này có thể bao gồm việc cố gắng dạy con bạn cách đánh răng, kéo khóa áo khoác, hoặc buộc dây giày.

Phân tích nhiệm vụ

Trong liệu pháp ABA, có ba loại phân tích nhiệm vụ:

• Chuỗi thuận (Forward chaining): con bạn học một kỹ năng từ đầu đến cuối. Các bước ban đầu được dạy trước, sau đó là các bước tiếp theo. Bước đầu tiên trong việc rửa mặt có thể là đi đến bồn rửa.

• Chuỗi ngược (Backward chaining): con bạn học được lợi ích của việc thực hiện nhiệm vụ được yêu cầu. Khi dạy cách buộc dây giày, nhà trị liệu ABA có thể hoàn thành tất cả các bước trừ việc thắt chặt nút. Trẻ sẽ thành thạo bước cuối cùng của quy trình và làm ngược lại từ đó.

• Huấn luyện toàn bộ nhiệm vụ (Total task training): con bạn học toàn bộ nhiệm vụ mà không bị gián đoạn. Tất cả các bước của nhiệm vụ đều được dạy mỗi khi nhiệm vụ được trình bày cho con bạn.

Điều trị cá nhân hóa

Liệu pháp ABA không thể được giải thích đầy đủ trong một bài viết duy nhất. Các thành phần của liệu pháp ABA có thể mang lại thành công vượt trội cho một trẻ tự kỷ nhưng lại tạo ra thách thức cho một trẻ khác.

Mỗi trẻ tự kỷ đều khác nhau, và liệu pháp ABA có thể cung cấp một kế hoạch điều trị cá nhân hóa để đáp ứng nhu cầu cụ thể của con bạn. Mỗi kế hoạch điều trị có thể hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào từng trẻ tự kỷ.

Nguồn:

Ask Dr. Malcolm – Ronald I. Malcolm, EdD, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.