Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Temple Grandin

Tác giả: Temple Grandin, PhD

Tiến sĩ Temple Grandin giải đáp các câu hỏi của phụ huynh về hành vi đập đầu và hành vi hung hăng.

Câu hỏi từ Sharon (Massachusetts):

“Cháu trai hai tuổi của tôi trong phổ tự kỷ, không nói được, và có hành vi đập đầu mỗi khi anh trai năm tuổi của cháu, cũng trong phổ tự kỷ, ở gần. Đây có phải là hành vi phổ biến không? Xin hãy cho tôi lời khuyên.”

Trả lời:

Một trong những cách đôi khi có thể giúp ích với hành vi đập đầu là trị liệu hoạt động (occupational therapy). Tôi cũng từng đề cập trước đây rằng các kích thích mang tính tích hợp giác quan, như áp lực sâu hoặc đung đưa, có thể giúp làm dừng hành vi đập đầu.

Một số cá nhân phản ứng rất tốt với áp lực sâu, trong khi số khác lại phản ứng tốt hơn với việc đung đưa. Hãy tìm một chuyên viên trị liệu hoạt động thực sự giỏi về các liệu pháp giác quan và xem liệu điều đó có giúp ích không.

Giờ thì, tại sao điều này lại xảy ra? Nếu nó xảy ra khi anh trai ở gần, liệu người anh có đang làm gì đó với cháu không? Chúng ta cần bắt đầu quan sát kỹ hành vi này. Liệu đứa trẻ kia có đang làm điều gì không nên làm khi bạn không để ý không?

Đây là lúc tôi cần thêm thông tin và đặt thêm câu hỏi. Tôi là người tư duy bằng hình ảnh, nên tôi đang cố hình dung trong đầu chuyện gì đang xảy ra, và điều đó rất cụ thể. Tôi sẽ cần hỏi thêm nhiều câu hỏi nữa để tìm ra điều gì đang gây ra hành vi này.

Câu hỏi từ Andrea (Hoa Kỳ):

“Cảm ơn bà đã luôn hỗ trợ cộng đồng của chúng tôi. Con trai tôi có những hành vi thách thức. Cháu có nhận thức về bản thân và có hành vi hung hăng, và có thể có những cơn bùng phát cảm xúc dữ dội kéo dài từ 10 đến 30 phút. Đôi khi, sau đó, tâm trạng của cháu nhanh chóng chuyển sang vui vẻ, nhưng cháu có thể rất mạnh khi đánh người khác, thường là chúng tôi, cha mẹ cháu. Chúng tôi đã thử dùng thuốc (Risperidone, khiến cháu tăng gần 45kg, Lamictal, và Lexapro) và can thiệp ABA. Cháu bắt đầu dùng Abilify. Bà có lời khuyên gì cho chúng tôi không?”

Trả lời:

Nghe có vẻ như những biện pháp khác đã không hiệu quả. Tôi muốn loại trừ khả năng có một vấn đề y tế tiềm ẩn gây đau đớn. Cháu không còn là một đứa trẻ ba tuổi nữa. Nếu cháu ngày càng khỏe hơn, điều gì đang gây ra hành vi hung hăng này? Đó chính là vấn đề. Bạn đã thử Lamictal — đó là một trong những loại thuốc chống động kinh tốt hơn, nhưng dường như không có tác dụng gì.

Hành vi này xảy ra khi nào, và có kéo dài lâu không? Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Khi tôi có một cơn bùng phát cảm xúc lúc còn học tiểu học, mẹ tôi thường đưa tôi vào phòng riêng trong nửa tiếng để tôi có thể bình tĩnh lại. Và sau đó sẽ có một hậu quả đi kèm — tối hôm đó tôi sẽ không được xem tivi. Nhưng điều gì đang gây ra hành vi này? Bạn không muốn chỉ dùng thuốc để biến con mình thành một “xác sống.”

Việc tăng cân như vậy chắc chắn là không thể chấp nhận được. Về Risperidone, đôi khi những liều rất nhỏ có thể giúp ích với tình trạng nhạy cảm âm thanh, nhưng phải là liều rất, rất nhỏ. Một lần nữa, đây cũng có thể là một vấn đề y tế tiềm ẩn gây đau đớn.

Trong hai tháng gần đây, có một trường hợp đáng sợ khi một người trưởng thành đang gõ tên một loại thuốc giảm đau trên máy tính bảng, rồi làm bị thương nghiêm trọng khuôn mặt của cha mình. Có điều gì đó trong đầu anh ấy đang gây đau đớn, mà người cha không nhận ra.

Có một xu hướng ở các bác sĩ là nói rằng, thôi thì đó chỉ là tự kỷ thôi. Tôi đã quá chán nghe câu đó. Viêm tai và viêm xoang — bạn phải loại trừ hết những khả năng đó, vì chúng có thể gây ra rất nhiều hành vi tồi tệ. Những vấn đề đau đớn tiềm ẩn phổ biến khác bao gồm nhiễm trùng đường tiết niệu, trào ngược axit, và đau răng.

Câu hỏi từ Timmy (Oklahoma):

“Con gái tôi 19 tuổi và không nói được. Tôi có thể làm gì với tình trạng hung hăng nghiêm trọng của cháu, khi thuốc men không giúp ích được gì?”

Trả lời:

Tôi cần tìm hiểu xem tình huống nào đang gây ra hành vi hung hăng. Và một lần nữa, hãy kiểm tra khả năng có một vấn đề y tế tiềm ẩn gây đau đớn. Điều đó có xảy ra trong những môi trường ồn ào, hỗn loạn như cửa hàng đông đúc không? Nếu có, đó có thể là một vấn đề về giác quan.

Cháu không nói được. Vậy cháu giao tiếp bằng cách nào? Cháu cần được trao cho một cách để giao tiếp. Việc không có cách nào để bày tỏ nhu cầu của bản thân là điều vô cùng khó chịu. Đó là một câu hỏi khác. Tất nhiên, tôi luôn muốn dạy những cá nhân không nói được cách gõ chữ để giao tiếp.

Nếu thuốc thực sự có tác dụng, nó phải mang lại hiệu quả rõ ràng. Có quá nhiều loại thuốc mạnh được kê đơn tràn lan như kẹo, đặc biệt là cho trẻ nhỏ, mà không ai thực sự theo dõi tác động của chúng.

Tôi từng gặp vấn đề về hành vi hung hăng khi còn là thiếu niên, lúc tôi bị bắt nạt. Điều tôi cuối cùng đã làm là chuyển từ tức giận sang khóc, vì khóc thì không khiến bạn gặp rắc rối. Bạn có thể sẽ ngạc nhiên khi biết rằng các nhà khoa học vũ trụ của NASA cũng khóc khi dự án của họ bị hủy bỏ. Tôi nghĩ rất nhiều nhà khoa học trong số đó có thể cũng trong phổ tự kỷ — đúng vậy, bởi vì những nhà khoa học nào ném cờ lê giận dữ sẽ bị sa thải ngay lập tức. NASA không dung túng cho điều đó.

Nguồn:

Q&A With Dr. Temple Grandin – Autism Parenting Magazine, Issue 175 (02/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.