Hỏi Đáp Cùng Tiến Sĩ Temple Grandin

Tác giả: Temple Grandin, PhD

Trong số này, Tiến sĩ Temple Grandin trả lời các câu hỏi của phụ huynh về nhiều hành vi khác nhau.

Một độc giả từ Nigeria hỏi: "Con gái bốn tuổi Zele của tôi đã biết nói, nhưng lời nói của con vẫn chưa rõ ràng lắm. Con không thực sự hiểu một số điều mình đang nói. Tôi để ý con thỉnh thoảng phát ra âm thanh kèm theo một số động tác tay rập khuôn, cùng với tiếng cười lan tỏa. Con làm điều này lặp đi lặp lại, đặc biệt khi ở một mình và không tham gia hoạt động gì. Tôi có thể làm gì để kiểm soát hành vi này?"

Đáp: Thật ra hành vi này không thực sự gây hại. Những thứ như đập đầu hay hành vi hung hăng thì chúng ta cần kiểm soát. Trước tiên, hãy nói về ba cách mà việc nói có thể bị rối loạn trong não bộ. Hãy giữ cho đơn giản.

Điều đầu tiên là xử lý thính giác (auditory processing). Với tôi, khi người lớn nói quá nhanh, tôi không hiểu được. Nếu ai đó nói "cái cốc", giáo viên dạy nói của tôi sẽ cầm một cái cốc lên và nói "cái cốc". Vì nếu chỉ nói từ đó suông, tôi sẽ gặp khó khăn.

Đây chính là vấn đề của xử lý thính giác. Người gặp tình trạng này không phải bị điếc. Nếu tôi nói một từ như "cat" (con mèo), và đưa từ đó qua máy phân tích âm thanh, âm "c" và "t" ngắn hơn âm "a" tính bằng mili-giây. Những âm phụ âm cứng trong tiếng Anh thường không được nghe rõ.

Tôi vẫn gặp khó khăn khi phân biệt giữa "cat", "bat", và "rat". Nếu đang nói về một con vật nuôi, khả năng cao đó là "cat" (mèo), không phải "bat" (dơi). Tôi không muốn nuôi dơi làm thú cưng. Vì vậy, hãy nói chậm lại, phát âm rõ ràng từng từ, và cho trẻ thời gian để phản hồi.

Điều tiếp theo có thể gặp trục trặc là ngôn ngữ diễn đạt (expressive language), và bản thân tôi từng gặp khó khăn khi nói ra từ ngữ.

Loại vấn đề về lời nói thứ ba, điều mà tôi không gặp phải, là chứng nhại lời (echolalia). Một đứa trẻ có thể ghi nhớ toàn bộ kịch bản một bộ phim mà hoàn toàn không hiểu nó có nghĩa là gì, nhưng vẫn nói bằng giọng rõ ràng, mạch lạc.

Bạn cần xem qua kịch bản phim mà trẻ đã ghi nhớ và tìm ra một số câu thoại có thể áp dụng vào thế giới thực. Đứa trẻ đang lặp lại như vẹt những câu thoại đó mà không biết chúng có nghĩa gì.

Đây là ba cách mà lời nói có thể bị ảnh hưởng. Bạn muốn khuyến khích trẻ sử dụng từ ngữ. Nếu trẻ biết từ "nước ép" và muốn uống, bạn hãy nói với trẻ: "Hãy dùng lời của con." Sau đó, khi trẻ dùng từ ngữ, bạn đưa nước ép cho trẻ.

Về cơ bản, đó là ba cách mà ngôn ngữ có thể bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, một số người tự kỷ sẽ không bao giờ học nói được. Trong một số trường hợp, khả năng xử lý thính giác của họ có thể tệ đến mức họ chỉ đơn thuần là nghe âm thanh. Họ không nghe được cấu trúc của lời nói.

Vì vậy, hãy nói chậm lại và chờ trẻ phản hồi. Cách dễ nhất để hiểu điều này là hãy hình dung trẻ giống như một chiếc điện thoại di động chỉ có một vạch sóng đang cố tải một trang web. Bạn phải cho trẻ thời gian.

Barbara từ Ontario, Canada, hỏi: "Cháu trai mười một tuổi mắc tự kỷ của tôi đi tiểu khắp nơi và phải đi vệ sinh thường xuyên. Làm sao để chúng tôi khiến cháu ngừng đi tiểu ở những nơi không phù hợp (bồn rửa, ghế sofa, lên giày)?"

Đáp: Trước tiên, hãy loại trừ khả năng có vấn đề y tế tiềm ẩn và xác định xem cháu có bị nhiễm trùng đường tiết niệu hay không. Chúng ta cũng cần chắc chắn rằng cháu không mắc bệnh tiểu đường. Có thể có những vấn đề y tế khiến cháu đi tiểu như vậy.

Bạn có thể thử thưởng cho cháu khi không đi tiểu lên một vật gì đó. Nếu ghế sofa là một trong những nơi cháu hay đi tiểu, và nếu cháu có thể ngồi lên ghế mà không làm vậy, cháu sẽ nhận được một món đồ chơi hoặc một phần thưởng nào đó.

Vì vậy, bạn cần tìm hiểu xem có điều gì bất ổn về mặt sinh học ở cháu hay không. Có thể cháu không nhịn được. Hãy đảm bảo không có vấn đề y tế nào, bắt đầu từ nhiễm trùng đường tiết niệu, có thể là một dạng nhiễm nấm men lạ, hoặc điều gì đó như tiểu đường. Sau đó, nếu xác định không phải do y tế, hãy xem xét đến hành vi. Nhắc nhở cháu không đi tiểu lên đồ vật và đưa ra những lời nhắc để sử dụng nhà vệ sinh.

Giờ hãy xem, cháu có biểu hiện gì khi làm điều này? Cháu có cười khi làm vậy không? Nếu có, thì đó không phải là vấn đề y tế. Tuy nhiên, có thể cháu không kiểm soát được. Khi đó, bạn cần loại trừ xem điều gì có thể đang sai.

Tôi từng đề cập điều này trong một chuyên mục trước, nhưng có thể có một vấn đề y tế đau đớn tiềm ẩn mà đứa trẻ đang chịu đựng nhưng không thể nói cho bạn biết. Cháu có thể bị nhiễm trùng đường tiết niệu. Bạn cần loại trừ những khả năng đó trước.

Nguồn:

Q&A With Dr. Temple Grandin – Temple Grandin, PhD, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.