Hỗ Trợ Hành Vi Lặp Lại: Những Công Cụ Hiệu Quả

Tác giả: Leo Custodio, MS

Hiểu được chức năng của hành vi lặp lại và lý do chúng xảy ra có thể giúp hỗ trợ tốt hơn cho người trong phổ tự kỷ.

Hãy tưởng tượng bạn bước vào một căn phòng nơi ánh đèn chói lòa, mọi cuộc trò chuyện xung quanh vang lên ở âm lượng tối đa, và những mùi hương xa lạ tấn công các giác quan của bạn cùng lúc. Choáng ngợp phải không? Với nhiều người trong phổ tự kỷ, đây là thực tế diễn ra hằng ngày.

Trong những khoảnh khắc như vậy, các hành vi lặp lại — như đung đưa người qua lại hay ngân nga một giai điệu quen thuộc — không chỉ là thói quen; chúng là những công cụ thiết yếu để ứng phó.

Hành vi lặp lại, thường được gọi là hành vi hạn chế và lặp lại (restricted and repetitive behaviors - RRBs), là phổ biến ở người trong phổ tự kỷ, giúp họ quản lý tình trạng quá tải giác quan và lo âu. Đáng tiếc, những hành vi này thường bị hiểu lầm hoặc bị ngăn cản, đặc biệt trong môi trường giáo dục.

Hành vi lặp lại như một cách tự điều hòa

Hành vi lặp lại thường được chia thành hai nhóm: hành vi vận động - giác quan lặp lại (như vẫy tay hoặc xoay người) và hành vi nhận thức lặp lại (như tập trung mãnh liệt vào một chủ đề cụ thể). Khi thế giới trở nên quá hỗn loạn hoặc khó đoán, những hành động này mang lại cảm giác kiểm soát và bình tĩnh.

Hãy hình dung một đứa trẻ bắt đầu đung đưa người trong một buổi tập hợp ồn ào ở trường. Giáo viên có thể xem đây là hành vi gây rối, nhưng thực chất đó là cách đứa trẻ lọc bớt tiếng ồn quá mức và lấy lại sự cân bằng. Việc thực hiện chuyển động lặp lại này giúp trẻ ứng phó với sự "dội bom" giác quan và duy trì sự hiện diện trong môi trường xung quanh.

Thế giới giác quan của người tự kỷ

Với một người trong phổ tự kỷ, những cảm giác hằng ngày mà hầu hết mọi người có thể dễ dàng lọc bỏ lại có thể trở nên choáng ngợp. Đây là lúc Liệu Pháp Tích Hợp Giác Quan (Sensory Integration Therapy - SIT) phát huy tác dụng. Dưới sự hướng dẫn của các nhà trị liệu chức năng được đào tạo bài bản, SIT hướng đến việc giúp người tự kỷ xử lý thông tin giác quan hiệu quả hơn thông qua các hoạt động về xúc giác, vận động và âm thanh.

Nghiên cứu cho thấy SIT có thể cải thiện khả năng điều hòa hành vi, đặc biệt là giảm các hành vi lặp lại được kích hoạt bởi quá tải giác quan. Bằng cách giải quyết tận gốc sự nhạy cảm giác quan, SIT có thể giúp người tự kỷ trải nghiệm ít lo âu hơn và tham gia đầy đủ hơn vào các hoạt động hằng ngày. Tuy nhiên, hiệu quả của SIT có thể khác nhau tùy từng người.

Lo âu và hành vi lặp lại: Mối liên hệ chặt chẽ

Lo âu thường xuất hiện cùng với tự kỷ và có thể làm gia tăng các hành vi lặp lại. Người chăm sóc và nhà giáo dục cần hiểu rằng các can thiệp nên tập trung vào việc giảm bớt lo âu nền tảng, thay vì cố gắng loại bỏ hành vi lặp lại.

Liệu Pháp Hành Vi Nhận Thức (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) dạy người tự kỷ cách quản lý và ứng phó với những suy nghĩ và cảm xúc lo âu. Các thực hành chánh niệm (mindfulness) cũng cung cấp công cụ để điều hòa cảm xúc tốt hơn, giảm sự phụ thuộc vào hành vi lặp lại như cơ chế ứng phó duy nhất.

Việc tạo ra một môi trường hỗ trợ với những điều chỉnh đơn giản — như thiết lập thói quen có thể dự đoán được và giảm thiểu những thay đổi đột ngột — có thể giảm đáng kể các yếu tố gây lo âu. Lịch trình hoặc câu chuyện xã hội (social stories) giúp mỗi người dự đoán và hiểu được những sự kiện sắp tới, khiến thế giới cảm thấy dễ quản lý hơn.

Xây dựng môi trường giáo dục hỗ trợ

Trong trường học, hành vi lặp lại thường bị hiểu lầm là sự gây rối hay chống đối có chủ ý. Tuy nhiên, các nhà giáo dục có thể phản ứng với sự cảm thông hơn khi nhận ra những hành động này là hình thức giao tiếp hoặc chiến lược ứng phó.

Cho phép nghỉ giải lao giác quan, cung cấp không gian yên tĩnh, và lồng ghép thói quen có thể giúp giảm thiểu các hành vi do lo âu gây ra. Ví dụ, nếu một học sinh liên tục gõ bút chì trong một bài kiểm tra toán căng thẳng, việc đưa cho em một quả bóng giảm căng thẳng (stress ball) hoặc một khoảnh khắc để vươn vai có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể.

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của những chiến lược hỗ trợ này, cung cấp công cụ giác quan và thói quen có thể dự đoán để giảm hành vi lặp lại do lo âu gây ra. Những điều chỉnh như vậy hỗ trợ sức khỏe tinh thần của học sinh, giúp các em tập trung tốt hơn và hòa nhập đầy đủ hơn với bạn bè, tạo nên một môi trường lớp học hòa nhập hơn.

Góc nhìn của phụ huynh: Cân bằng giữa lo lắng và chấp nhận

Phụ huynh có con tự kỷ thường lo lắng rằng hành vi lặp lại có thể khiến con trở thành mục tiêu bị bắt nạt hoặc bị loại trừ khỏi các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, họ cũng nhận ra rằng những hành vi này rất quan trọng đối với sự thoải mái và khả năng ứng phó của con trong những tình huống choáng ngợp.

Nhiều phụ huynh ủng hộ các can thiệp nhằm giảm bớt sự khó chịu liên quan đến hành vi lặp lại thay vì loại bỏ chúng hoàn toàn. Cách tiếp cận này phù hợp với sự đồng thuận ngày càng tăng trong cộng đồng tự kỷ: các can thiệp nên ưu tiên sức khỏe tinh thần và quyền tự chủ của cá nhân hơn là việc tuân theo các chuẩn mực của người có não bộ điển hình (neurotypical).

Đón nhận sự đa dạng thần kinh và hòa nhập

Việc đón nhận và tôn vinh sự đa dạng thần kinh khuyến khích xã hội vượt ra khỏi nỗ lực "bình thường hóa" người tự kỷ, cho phép các đặc điểm của họ — bao gồm cả hành vi lặp lại — được nhìn nhận như những biến thể tự nhiên của trải nghiệm con người.

Điều này thúc đẩy sự thấu hiểu và chấp nhận, thôi thúc người chăm sóc và các chuyên gia tìm ra những cách an toàn và được xã hội chấp nhận để người tự kỷ có thể thực hiện các hành vi ứng phó của mình khi cần thiết. Điều này nuôi dưỡng một cách tiếp cận nhân văn và cá nhân hóa hơn.

Lời kêu gọi thấu hiểu và hỗ trợ

Hành vi lặp lại ở người tự kỷ không chỉ đơn thuần là thói quen; chúng là những cơ chế ứng phó thiết yếu giúp quản lý tình trạng quá tải giác quan, lo âu và các yếu tố gây căng thẳng khác. Hiểu được chức năng của những hành vi này là điều cần thiết để cung cấp hỗ trợ hiệu quả cả ở nhà và trong môi trường giáo dục.

Thay vì cố gắng loại bỏ hành vi lặp lại, người chăm sóc, nhà giáo dục và nhà trị liệu nên nỗ lực tạo ra những môi trường đáp ứng nhu cầu giác quan và cảm xúc của người tự kỷ, hoặc cho phép không gian để những hành vi này diễn ra mà không bị phán xét.

Chúng ta có thể nuôi dưỡng sự chấp nhận và hòa nhập lớn hơn, đồng thời hỗ trợ sức khỏe tinh thần của người tự kỷ, bằng cách công nhận những hành vi này là hình thức tự điều hòa. Trong một xã hội thường coi trọng sự tuân thủ khuôn mẫu, điều quan trọng cần nhớ là khác biệt không có nghĩa là thiếu sót.

Người tự kỷ mang đến những góc nhìn và thế mạnh riêng biệt, và bằng cách hỗ trợ các cơ chế ứng phó của họ, chúng ta giúp họ đóng góp trọn vẹn hơn vào trải nghiệm chung của loài người.

Để biết thêm thông tin hoặc được hỗ trợ, hãy tham khảo ý kiến của một chuyên gia tự kỷ giàu kinh nghiệm.

Nguồn:

Supporting Repetitive Behaviors: Tools That Work – Leo Custodio, MS, Autism Parenting Magazine, Issue 177 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.