Khi Hành Vi Ảnh Hưởng Đến Các Mối Quan Hệ

Tác giả: Ross W. Greene, PhD và Anna Cait Wade, PhD

Bằng cách giải quyết những vấn đề gây ra các hành vi đáng lo ngại, các mối quan hệ có thể được cải thiện.

Trẻ được chẩn đoán tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc kết bạn và duy trì tình bạn, cũng như trong mối quan hệ với giáo viên và các thành viên gia đình. Những khó khăn này là một trong những đặc điểm cốt lõi của rối loạn này.

Khi khó khăn và kỳ vọng va chạm nhau

Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong các lĩnh vực sau:

• trao đổi cảm xúc - xã hội,

• các hành vi giao tiếp phi ngôn ngữ dùng trong tương tác xã hội,

• điều chỉnh hành vi theo các bối cảnh xã hội khác nhau,

• cùng tham gia chơi tưởng tượng hoặc kết bạn,

• thiếu hứng thú với bạn cùng trang lứa,

• những mối quan tâm bị giới hạn và cố định cao độ.

Khi những kỳ vọng của môi trường xung quanh va chạm với những khó khăn này, các hành vi đáng lo ngại có thể bùng phát. Hành vi đáng lo ngại này nên được nhìn nhận là phản ứng thất vọng hoặc căng thẳng của trẻ.

Phản ứng thất vọng

Phản ứng thất vọng - và những điều kiện chung khiến chúng xảy ra - không phải là điều riêng biệt của rối loạn phổ tự kỷ. Mọi con người đều dễ có phản ứng thất vọng khi gặp những kỳ vọng mà họ khó đáp ứng được. Thay vào đó, phản ứng thất vọng mang tính đặc thù riêng của mỗi cá nhân, kỹ năng của họ, và những đòi hỏi từ môi trường.

Vì vậy, chúng tôi không mô tả hành vi đáng lo ngại bằng những tính từ truyền thống như: tìm kiếm sự chú ý, thao túng, ép buộc, thiếu động lực, hay thách thức giới hạn. Chúng tôi cũng không thấy việc gán phản ứng thất vọng cho một chẩn đoán cụ thể là hữu ích.

Chúng tôi thấy sẽ hiệu quả hơn khi chia phản ứng thất vọng thành hai nhóm mang tính quy ước: "may mắn" và "không may mắn."

Phản ứng thất vọng "may mắn" bao gồm rên rỉ, phụng phịu, hờn dỗi, thu mình, và khóc.

Phản ứng thất vọng "không may mắn" bao gồm la hét, chửi thề, đánh, khạc nhổ, đá, cắn, ném đồ, và phá hoại.

Dù các nhóm này chỉ mang tính quy ước, chúng vẫn giúp làm rõ một số điểm quan trọng:

• Phản ứng thất vọng "may mắn" thường khơi gợi sự đồng cảm, quan tâm, chú ý và hỗ trợ từ người chăm sóc, nhưng hành vi "không may mắn" thì không nhiều như vậy.

• Phản ứng thất vọng "không may mắn," vốn có thể nguy hiểm, gây rối và đáng sợ, thường ảnh hưởng tiêu cực đến các mối quan hệ nhiều hơn so với loại "may mắn."

• Dù "may mắn" hay "không may mắn," chức năng của các hành vi đáng lo ngại này đều giống nhau: chúng truyền đạt một kỳ vọng mà trẻ đang gặp khó khăn để đáp ứng.

Những vấn đề chưa được giải quyết

Trong mô hình Giải Pháp Hợp Tác & Chủ Động (Collaborative & Proactive Solutions - CPS), do Tiến sĩ Greene khởi xướng, những kỳ vọng chưa được đáp ứng đó được gọi là "vấn đề chưa được giải quyết." Sẽ hiệu quả hơn nếu tập trung vào những vấn đề chưa được giải quyết đó (và giải quyết chúng) thay vì tập trung vào việc thay đổi các hành vi đáng lo ngại do những vấn đề đó gây ra.

Đâu là cách tốt nhất để cải thiện các mối quan hệ có thể đã bị ảnh hưởng bởi hành vi đáng lo ngại của trẻ? Hãy bắt đầu bằng việc xác định và giải quyết vấn đề.

Xác định vấn đề: Việc xác định vấn đề được thực hiện thông qua một công cụ gọi là Đánh Giá Kỹ Năng và Vấn Đề Chưa Được Giải Quyết (Assessment of Skills and Unsolved Problems - ASUP). Công cụ này giúp người chăm sóc tập trung vào những kỹ năng cần thiết để ứng phó với sự thất vọng và những vấn đề chưa được giải quyết gây ra sự thất vọng đó, thay vì tập trung vào hành vi đáng lo ngại.

ASUP giúp người chăm sóc nhận diện kỹ năng từ một góc nhìn khác. Động lực kém không phải là nguyên nhân gây ra hành vi đáng lo ngại của trẻ. Thay vào đó, trẻ đang gặp khó khăn với những kỹ năng như tính linh hoạt hoặc khả năng thích ứng, khả năng chịu đựng sự thất vọng, giải quyết vấn đề, và điều hòa cảm xúc.

ASUP giúp người chăm sóc xác định những vấn đề chưa được giải quyết, vốn có xu hướng khá dễ dự đoán, và thực hiện hành động chủ động (thay vì phản ứng) để giải quyết chúng.

Ví dụ, tối nay sẽ không phải lần đầu tiên Susie gặp khó khăn khi đánh răng trước khi đi ngủ. Con bé đã gặp khó khăn trong việc đáp ứng kỳ vọng đó - và điều này đã gây ra hành vi đáng lo ngại - trong một thời gian khá dài rồi.

Sáng nay sẽ không phải lần đầu tiên Jaxson gặp khó khăn khi ngồi cạnh Trevor trong giờ sinh hoạt vòng tròn ở trường. Cậu bé đã gặp khó khăn trong việc đáp ứng kỳ vọng đó - và điều này đã gây ra hành vi đáng lo ngại - trong một thời gian khá dài rồi.

Thu thập thông tin: Khi thu thập một danh sách đầy đủ tất cả những kỳ vọng mà trẻ đang gặp khó khăn để đáp ứng một cách ổn định, ASUP giúp người chăm sóc thực hiện những điều sau:

• Sắp xếp thứ tự ưu tiên, vì không thể giải quyết tất cả cùng lúc.

• Suy nghĩ có ý thức và cẩn trọng về việc liệu trẻ có thể đáp ứng được từng kỳ vọng hay không.

Sẽ không hợp lý nếu đặt ra những kỳ vọng mà trẻ không thể đáp ứng; điều đó chỉ gây ra hành vi đáng lo ngại (và mọi hệ quả đi kèm).

Dù chẩn đoán tự kỷ đã giúp nhiều phụ huynh hiểu con mình hơn và tiếp cận được những nguồn lực và hỗ trợ quan trọng, bản thân chẩn đoán đó không cung cấp thông tin có thể hành động được. Chỉ đơn giản nói rằng một đứa trẻ "mắc" tự kỷ có thể ngụ ý rằng những khó khăn của trẻ là cố định và không thể thay đổi.

Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn với những kỹ năng và vấn đề khiến các em phản ứng bằng sự thất vọng. Việc xác định những kỹ năng và vấn đề đó có thể làm rõ bản chất khó khăn của trẻ và những gì cần làm để giúp đỡ các em.

Giải quyết vấn đề

Việc giải quyết vấn đề mang tính hợp tác - nghĩa là có sự tham gia của trẻ - và chủ động - nghĩa là không diễn ra trong lúc căng thẳng cao độ. Quá trình giải quyết vấn đề gồm ba bước:

• Đồng cảm: Người chăm sóc thu thập thông tin từ trẻ về điều gì khiến trẻ khó đáp ứng một kỳ vọng cụ thể.

• Nêu rõ mối quan tâm của người lớn: Người chăm sóc nói ra vì sao họ cho rằng việc đáp ứng kỳ vọng đó là quan trọng.

• Lời mời hợp tác: Trẻ và người lớn cùng nhau hợp tác để tìm ra giải pháp giải quyết mối quan tâm của cả hai bên.

Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy việc giải quyết vấn đề theo cách hợp tác và chủ động giúp cải thiện hành vi, giao tiếp và các mối quan hệ.

Tác động tích cực

Việc định nghĩa một đứa trẻ bằng rối loạn của mình có thể khiến vấn đề dường như cố định và không thể thay đổi, dẫn đến cảm giác bất lực. Tuy nhiên, khi chúng ta xác định rõ những kỹ năng trẻ đang gặp khó khăn và những vấn đề trẻ khó giải quyết, tình huống trở nên dễ tiếp cận và có thể thay đổi hơn. Chúng ta có thể hướng tới những giải pháp thực sự bằng cách tập trung ít hơn vào chẩn đoán và nhiều hơn vào các bước hành động cụ thể để giải quyết những vấn đề nền tảng.

Mô hình CPS dựa trên bằng chứng đã tác động tích cực đến hàng nghìn trẻ tự kỷ và những người chăm sóc yêu thương các em, khẳng định sự đa dạng thần kinh (neurodiversity) của các em. Giải quyết những vấn đề gây ra hành vi đáng lo ngại ngay từ đầu đồng nghĩa với can thiệp chủ động, mọi người đều được lắng nghe, các hành vi thách thức giảm bớt, và các mối quan hệ được cải thiện. Luôn có những kỹ năng cần được xác định, những vấn đề cần được giải quyết, và những cách để đáp ứng tốt hơn với mọi trẻ em.

Nguồn:

When Behavior Affects Relationships – Ross W. Greene, PhD and Anna Cait Wade, PhD, Autism Parenting Magazine, Issue 176 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.