Kết Nối Liên Thế Hệ: Ông Bà Xây Dựng Mối Gắn Kết Trọn Đời

Tác giả: Valarie Whiting, PhD

Khi tự kỷ ảnh hưởng đến một gia đình, ông bà có thể đóng vai trò đặc biệt trong việc hỗ trợ cháu và cha mẹ của cháu.

Ông bà giữ một vị trí đặc biệt và quý giá trong gia đình, mang đến cho thế hệ sau sự khôn ngoan, tình yêu thương và sự ổn định. Khi một người cháu được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ (autism spectrum disorder - ASD), mối gắn kết này có thể trở nên ý nghĩa hơn nữa.

Tuy nhiên, việc điều hướng mối quan hệ này có thể mang đến những thách thức và cơ hội chưa từng quen thuộc. Tự kỷ là một tình trạng phát triển ảnh hưởng đến giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi, thường tác động đến toàn bộ động lực gia đình, bao gồm cả mối liên kết giữa ông bà và cháu.

Ông bà có thể xây dựng mối quan hệ bền chặt và ý nghĩa hơn với cháu tự kỷ của mình bằng cách tìm hiểu về tự kỷ, kết nối với trẻ, và hỗ trợ cha mẹ của trẻ.

Với sự kiên nhẫn, thấu hiểu và sáng tạo, ông bà có thể đóng vai trò thiết yếu trong cuộc sống của cháu tự kỷ và củng cố mối liên kết gia đình.

Hiểu về bối cảnh tự kỷ hiện đại

Rối loạn phổ tự kỷ ảnh hưởng đến khoảng 1 trong 36 trẻ em tại Hoa Kỳ, theo số liệu thống kê gần đây. Tự kỷ là một phổ bao hàm nhiều đặc điểm và khả năng đa dạng. Sự đa dạng này có nghĩa là không có hai trẻ tự kỷ nào giống nhau hoàn toàn, điều này vừa có thể làm phong phú thêm vừa có thể tạo ra thách thức.

Với nhiều ông bà, cách hiểu về tự kỷ ngày nay có thể khác rất nhiều so với cách những khác biệt phát triển được nhìn nhận khi họ nuôi dạy con cái. Nhận thức sâu rộng hơn, tiến bộ trong chẩn đoán, và sự nhấn mạnh vào tính đa dạng thần kinh (neurodiversity) đã làm thay đổi câu chuyện về tự kỷ, từ một góc nhìn về sự thiếu hụt sang một góc nhìn về sự thấu hiểu và hòa nhập.

Tuy nhiên, một số quan niệm sai lầm vẫn có thể tồn tại, chẳng hạn như niềm tin rằng trẻ tự kỷ sẽ "lớn lên rồi hết" một số đặc điểm nhất định, hoặc tự kỷ do cách nuôi dạy con cụ thể nào đó gây ra. Hiểu được những khác biệt này là chìa khóa để kết nối với cháu tự kỷ. Với kiến thức này, ông bà có thể tiếp cận mối quan hệ bằng sự đồng cảm, tò mò và một tâm thế cởi mở, từ đó nuôi dưỡng mối gắn kết sâu sắc hơn với cháu.

Thách thức và cơ hội

Xây dựng mối quan hệ bền chặt với cháu tự kỷ có thể liên quan đến việc vượt qua các thách thức, chẳng hạn như rào cản giao tiếp. Trẻ tự kỷ thường giao tiếp theo những cách khác với những gì ông bà đã quen, bao gồm giao tiếp bằng mắt hạn chế, chứng nhại lời (echolalia - lặp lại các cụm từ), hoặc các phương pháp phi ngôn ngữ như cử chỉ hoặc hệ thống trao đổi hình ảnh. Bằng cách học hỏi và thích nghi với phong cách giao tiếp của cháu, ông bà có thể tạo ra một cầu nối để thấu hiểu.

Sự nhạy cảm giác quan là một lĩnh vực khác mà ông bà có thể cần điều chỉnh. Ánh sáng chói, tiếng ồn lớn, hoặc một số kết cấu nhất định có thể khiến một số trẻ tự kỷ cảm thấy quá tải. Nhận biết và đáp ứng những nhu cầu này — chẳng hạn như giảm âm lượng tivi hoặc tránh những nơi đông người — có thể khiến các buổi thăm viếng trở nên dễ chịu hơn cho cả cháu và ông bà.

Góc nhìn liên thế hệ về tính đa dạng thần kinh cũng có thể khác nhau. Trong khi các thế hệ lớn tuổi hơn có thể đã lớn lên trong thời kỳ hiểu biết về tự kỷ còn hạn chế, sự nhấn mạnh ngày nay vào việc chấp nhận và tôn trọng cá tính riêng mang đến cơ hội để đón nhận một tư duy hòa nhập hơn. Ông bà thường mang đến sự kiên nhẫn, kinh nghiệm sống, và tình yêu thương vô điều kiện, những điều vô giá trong việc xây dựng một mối quan hệ nuôi dưỡng.

Chiến lược thực tế để kết nối

Có một số bước mà ông bà có thể thực hiện để xây dựng mối kết nối bền chặt hơn với cháu trong phổ tự kỷ.

Theo đuổi sở thích của trẻ: Trẻ tự kỷ thường có những sở thích mãnh liệt, đôi khi được gọi là "sở thích đặc biệt", mang lại niềm vui và sự thoải mái cho các em. Bằng cách tham gia vào những sở thích này — khủng long, tàu hỏa, nghệ thuật, hay trò chơi điện tử — ông bà có thể kết nối theo những cách ý nghĩa và thú vị.

Tạo môi trường thoải mái: Một môi trường yên tĩnh và có thể dự đoán được có thể giúp trẻ tự kỷ cảm thấy an toàn và thoải mái. Ông bà có thể làm cho ngôi nhà của mình thân thiện hơn với tự kỷ bằng cách dành riêng một góc yên tĩnh, chuẩn bị sẵn những món ăn nhẹ quen thuộc, hoặc giữ sẵn những vật dụng thân thiện với giác quan như chăn có trọng lượng hay tai nghe chống ồn.

Thiết lập thói quen: Tính có thể dự đoán được có thể giúp trẻ tự kỷ cảm thấy dễ chịu. Hãy lên kế hoạch cho các buổi thăm viếng hoặc đi chơi theo một lịch trình nhất quán. Ví dụ, cùng đọc truyện vào mỗi sáng thứ Bảy, hoặc ăn trưa cùng một địa điểm. Điều này giúp xây dựng lòng tin và sự quen thuộc.

Dùng công nghệ để thu hẹp khoảng cách: Công nghệ là một công cụ mạnh mẽ để giữ liên lạc và kết nối, đặc biệt nếu khoảng cách địa lý là một yếu tố. Cuộc gọi video, trò chơi trực tuyến, hoặc các ứng dụng được thiết kế cho trẻ tự kỷ có thể mang đến những cách mới để tương tác và chia sẻ trải nghiệm.

Tìm các hoạt động chung: Các hoạt động chung như làm vườn, làm bánh, hoặc tô màu có thể là những cách tuyệt vời để gắn kết trong khi vẫn phù hợp với các phong cách giao tiếp khác nhau. Chẳng hạn, một cuốn sách tô màu hoặc hoạt động đặc biệt có thể mang lại một hoạt động có cấu trúc, giúp trấn an mà cả ông bà và cháu đều có thể cùng thưởng thức.

Hỗ trợ cha mẹ

Ông bà không chỉ quan trọng đối với cháu tự kỷ mà còn đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ chính con cái của mình — tức là cha mẹ của trẻ. Sự hỗ trợ này bắt đầu từ việc hiểu cách tiếp cận của cha mẹ đối với trị liệu, can thiệp và các chiến lược nuôi dạy con. Tôn trọng quyết định của họ, ngay cả khi khác với cách nuôi dạy con của ông bà, giúp duy trì lòng tin và sự hòa thuận trong gia đình.

Ranh giới là một điều quan trọng khác cần cân nhắc. Trong khi việc đề nghị giúp đỡ, chẳng hạn như trông cháu hay lắng nghe, là điều đáng quý, ông bà nên làm theo sự dẫn dắt của cha mẹ về những gì hữu ích nhất. Sự cân bằng này đảm bảo ông bà vẫn là nguồn động viên mà không vô tình tạo thêm áp lực.

Học hỏi và kết nối: Ông bà có thể nâng cao hiểu biết của mình về tự kỷ thông qua sách, hội thảo, hoặc các nhóm hỗ trợ dành cho gia đình. Việc cập nhật thông tin giúp làm sâu sắc thêm sự đồng cảm và trang bị cho ông bà những công cụ để kết nối hiệu quả hơn với cháu.

Cuối cùng, mối quan hệ giữa ông bà và cháu là một món quà làm phong phú thêm cuộc sống của cả hai. Bằng cách đón nhận sự thấu hiểu, khả năng thích nghi và sự sáng tạo, ông bà có thể giúp cháu tự kỷ của mình cảm thấy được yêu thương và hỗ trợ, đồng thời củng cố các mối liên kết gia đình bền chặt hơn. Họ đóng vai trò thiết yếu trong việc kết nối các thế hệ và nuôi dưỡng tiềm năng riêng biệt của cháu mình.

Nguồn:

Bridging Generations: Grandparents Building Lifelong Bonds – Valarie Whiting, PhD, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.