Kỹ Năng Xã Hội Và An Toàn: Chiến Lược Cho Tương Tác Hằng Ngày

Tác giả: Wendy McGuire, MSW, RSW, PhD và Jenna Schuweiler, MScOT, BMSc

Hãy cùng khám phá những kỹ năng an toàn thiết yếu và các chiến lược thực tế để hướng dẫn trẻ tự kỷ qua các tương tác xã hội hằng ngày.

Trẻ em, đặc biệt là những em đang đối mặt với những thách thức riêng của tự kỷ, cần được trang bị công cụ để tham gia và điều hướng an toàn trong môi trường xã hội của thế giới phức tạp, nhịp độ nhanh, và ngày càng phụ thuộc vào công nghệ ngày nay.

Hiểu về thách thức giao tiếp xã hội

Trẻ tự kỷ có thể diễn giải thế giới xã hội theo cách khác và giao tiếp khác với các bạn đồng trang lứa phát triển điển hình. Dù những khác biệt trong nhận thức và biểu đạt này không phải là thiếu sót cố hữu, chúng có thể gây ra thách thức trong giao tiếp xã hội và các mối quan hệ.

Sự khác biệt trong giao tiếp xã hội

Trẻ tự kỷ và trẻ phát triển điển hình thường sử dụng biểu cảm khuôn mặt, ngữ điệu, và ngôn ngữ cơ thể theo những cách khác nhau. Trẻ tự kỷ có thể giao tiếp theo nghĩa đen và trực tiếp hơn, trong khi trẻ phát triển điển hình thường sử dụng phong cách trừu tượng hoặc gián tiếp hơn.

Điều này có thể gây ra hiểu lầm. Việc trêu đùa vô hại có thể khiến một trẻ tự kỷ cảm thấy thô lỗ hoặc tổn thương, hoặc trẻ có thể bỏ lỡ những dấu hiệu về hành vi không an toàn từ người lớn nếu chưa được dạy để nhận biết chúng.

Mặt khác, người phát triển điển hình có thể hiểu nhầm sự trực tiếp của một trẻ tự kỷ là thô lỗ hoặc bất hợp tác. Trong những tình huống nghiêm trọng, như khi báo cáo bắt nạt hoặc lạm dụng, những hành vi như tránh giao tiếp bằng mắt hoặc dùng giọng đều đều có thể khiến người lớn xem nhẹ mối lo ngại của trẻ.

Ranh giới cá nhân

Một số trẻ tự kỷ có thể có sự khác biệt trong mức độ thoải mái về ranh giới thể chất cá nhân và có thể vô tình đặt bản thân vào tình huống nguy hiểm khi tương tác quá cởi mở với người lạ.

Tìm kiếm sự giúp đỡ

Nếu một người tự kỷ bị lạc, sợ hãi, hoặc gặp nguy hiểm, họ có thể không thể hiện sự đau khổ hoặc không thể giao tiếp theo cách mà người xung quanh nhận ra. Những cách thể hiện sự đau khổ không theo lối thông thường (ví dụ: đóng băng, tránh giao tiếp bằng mắt, nhại lời, hoặc hành vi tự kích thích) có thể khiến người phát triển điển hình không hiểu được nhu cầu cần giúp đỡ của trẻ.

Bằng cách chủ động giải quyết trực tiếp những thách thức giao tiếp, cha mẹ và người chăm sóc có thể trao quyền cho trẻ tự kỷ những kỹ năng cần thiết để giữ an toàn trong khi tham gia vào các tương tác xã hội ý nghĩa.

Kỹ năng an toàn xã hội thiết yếu

Việc dạy kỹ năng an toàn xã hội sẽ giúp con bạn hiểu và nhận biết khi nào các em đang ở trong tình huống, môi trường, hoặc xung quanh những người có thể an toàn hoặc không an toàn.

Nhận diện tình huống an toàn và không an toàn

Hãy giúp con bạn định nghĩa "an toàn" và "không an toàn" bằng những ví dụ rõ ràng về môi trường, con người, và tình huống. Giải thích rằng một người an toàn khiến con cảm thấy bình tĩnh và thoải mái, trong khi một người không an toàn có thể khiến con cảm thấy sợ hãi, bối rối, hoặc bất an.

Hãy nhận biết rằng một số thanh thiếu niên tự kỷ có thể dùng những từ ngữ cảm xúc riêng biệt (ví dụ: "kỳ cục" thay vì "khó chịu") hoặc có thể gặp khó khăn khi nhận diện cảm xúc của mình trong khoảnh khắc đó.

Hiểu về ranh giới cá nhân

Hãy dạy rằng mỗi người đều kiểm soát cơ thể của chính mình. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xin phép trước khi bước vào không gian cá nhân của người khác và quyền được nói "không" với những va chạm không mong muốn, ngay cả từ những người quen thuộc.

Phân biệt giữa va chạm an toàn và không an toàn dựa trên cảm giác đúng và không đúng, và khuyến khích trẻ tin vào bản năng của mình.

Nhận diện và phản ứng với các tín hiệu xã hội

Sử dụng trò chơi hoặc video để khám phá biểu cảm khuôn mặt, ngôn ngữ cơ thể, và ngữ điệu giọng nói. Tập trung vào việc giúp con bạn nhận biết cảm xúc của mình như những tín hiệu — nếu điều gì đó cảm thấy không thoải mái, việc rời đi là hoàn toàn được phép.

Dạy khái niệm "người an toàn"

Hãy giúp con bạn xác định những người lớn mà con tin tưởng có thể tìm đến để được giúp đỡ, như thành viên gia đình, giáo viên, hoặc những người hỗ trợ trong cộng đồng. Sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan, như vòng tròn xã hội hoặc bản đồ mối quan hệ có ảnh của những người thật. Những chuyến đi trong cộng đồng (ví dụ: thăm trạm cứu hỏa) có thể giúp những khái niệm này trở nên thực tế hơn.

An toàn trực tuyến

Duy trì những cuộc trò chuyện cởi mở về việc sử dụng công nghệ của con bạn. Tham gia vào những sở thích trực tuyến của con và đặt ra các quy tắc rõ ràng, chẳng hạn như chỉ trò chuyện với những người bạn đã quen biết và không bao giờ chia sẻ thông tin cá nhân. Sử dụng công cụ kiểm soát của phụ huynh khi cần thiết.

Chiến lược ứng phó khẩn cấp

Hãy dạy những kỹ năng thiết yếu, như cách gọi 911 (hoặc số điện thoại khẩn cấp địa phương của bạn), ghi nhớ địa chỉ nhà, và biết một số điện thoại quan trọng. Thực hành các kế hoạch an toàn với hướng dẫn rõ ràng, từng bước, và cân nhắc sử dụng thẻ nhận diện đeo được nếu khả năng giao tiếp bằng lời của trẻ bị hạn chế hoặc giảm sút trong các tình huống căng thẳng.

Chiến lược giảng dạy thực tế

Các cơ hội học tập cho chiến lược kỹ năng xã hội nên bắt đầu tại nhà trước khi chuyển sang môi trường cộng đồng cùng với một người lớn đáng tin cậy. Hãy tuân theo mức độ thoải mái của con bạn và mức độ hướng dẫn cần thiết, đồng thời vẫn cho phép trẻ thực hành độc lập. Dưới đây là một số chiến lược giảng dạy thực tế bổ sung có thể giúp ích.

Đóng vai các tình huống

Đóng vai cho phép con bạn thực hành các tình huống xã hội theo cách an toàn, thoải mái, và có kiểm soát. Bắt đầu với những tình huống đơn giản, như chào một người bạn hoặc xin giúp đỡ. Dần dần giới thiệu những tình huống phức tạp hơn, như phản ứng với sự trêu chọc hoặc nhận diện một tình huống có khả năng không an toàn.

Sử dụng rối, búp bê, hoặc thậm chí chỉ đơn giản là diễn cùng nhau. Cho các thành viên gia đình khác tham gia để giúp con áp dụng các khái niệm với những người khác.

Câu chuyện xã hội và hỗ trợ trực quan

Câu chuyện xã hội có thể giúp trẻ hình dung trước các bước của một hoạt động hoặc sự kiện, cho phép trẻ chuẩn bị tốt hơn. Công cụ hỗ trợ trực quan có thể hữu ích, chẳng hạn như thẻ an toàn với các cụm từ như "Dừng lại," "Nhìn trái, nhìn phải," và "An toàn để đi chưa?" Kết hợp ảnh chụp thật và mang theo các thẻ trực quan để thực hành cùng nhau nhiều lần trong cộng đồng.

Công cụ và ứng dụng công nghệ

Học qua video mẫu (video modeling) về nhận thức an toàn có thể là một cách hiệu quả để trẻ tự kỷ có kỹ năng thị giác mạnh học các kỹ năng mới. Hãy nhớ chọn những công cụ phù hợp với độ tuổi và nhu cầu của con bạn. Ứng dụng hỗ trợ giao tiếp, thực tế ảo, và YouTube có thể là những nguồn tài nguyên hữu ích.

Xây dựng thói quen và kịch bản

Trẻ tự kỷ thường làm tốt với thói quen và tính có thể dự đoán được. Kịch bản bằng lời nói, chữ viết, hoặc hình ảnh có thể được luyện tập cho các tình huống cụ thể, chẳng hạn như xin giúp đỡ hoặc nói "Không," "Con không thích điều đó," hoặc "Làm ơn dừng lại."

Hãy luyện tập những kịch bản này thường xuyên tại nhà để xây dựng sự tự tin và tính tự động. Hãy nhớ, kịch bản chỉ là điểm khởi đầu, và điều quan trọng là cho phép sự linh hoạt và biểu đạt cá nhân.

Mẹo hòa nhập cộng đồng

Khi mức độ thoải mái và nhận thức của con bạn tăng lên, hãy bắt đầu lồng ghép những khái niệm này vào môi trường cộng đồng. Ở trường, điều này có thể liên quan đến việc làm việc với giáo viên để thiết lập các tín hiệu an toàn, sử dụng thẻ vận động trực quan của trẻ, hoặc để giáo viên thực hành hỏi ý kiến trẻ trước khi chạm vào cánh tay của trẻ.

Trong cửa hàng, điều này có thể bao gồm việc có một điểm hẹn gặp trong trường hợp trẻ bị lạc, thực hành cách tiếp cận nhân viên để xin giúp đỡ tìm đồ trong cửa hàng, hoặc để trẻ dẫn bạn đến một khu vực mới để thực hành nhận thức không gian.

Ở công viên, bạn có thể thực hành an toàn giao thông, ranh giới cơ thể với bạn bè, hoặc cách tìm đường quay lại xe.

Là cha mẹ của một trẻ tự kỷ, có lẽ bạn đã quen với việc giáo dục và vận động cho con mình với giáo viên, người hỗ trợ, và các thành viên cộng đồng. Khi bạn đưa những buổi thực hành này vào cộng đồng, bạn đang giúp con mình thể hiện những kỹ năng đó ra bên ngoài trong các môi trường khác nhau, đồng thời cung cấp nhận thức cần thiết cho các thành viên cộng đồng.

Bất cứ khi nào có thể, hãy cân nhắc kết nối với các nhóm hỗ trợ tự kỷ địa phương để tìm những ý tưởng và cơ hội xã hội tại địa phương giúp củng cố an toàn và kỹ năng xã hội. Hãy hợp tác với các phụ huynh khác có con tự kỷ để chia sẻ chiến lược và cùng học các kỹ năng mới.

An toàn trong môi trường xã hội: Những điểm cần ghi nhớ

Xây dựng kỹ năng an toàn xã hội không phải là một cách tiếp cận chung cho tất cả. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, sáng tạo, và sự hiểu biết về phong cách học tập của con bạn. Đây là một quá trình dần dần và liên tục của việc thực hành nhất quán và hướng dẫn tích cực, bao gồm:

• Dạy các kỹ năng an toàn xã hội thiết yếu, như nhận diện tình huống an toàn và không an toàn, hiểu về ranh giới, và phản ứng với các tình huống khẩn cấp.

• Thực hành các chiến lược như đóng vai, kịch bản xã hội, công cụ công nghệ, và xây dựng thói quen để làm cho các khái niệm an toàn dễ tiếp cận và dễ nhớ.

• Đưa việc thực hành này vào cộng đồng để giúp củng cố các kỹ năng này trong bối cảnh thực tế.

Hãy ăn mừng những chiến thắng nhỏ trên chặng đường này, tạo ra một môi trường an toàn giúp trao quyền và hỗ trợ con bạn học các chiến lược xã hội mới mà các em sẽ sử dụng suốt phần đời còn lại.

Tài liệu gợi ý

• And Next Comes L (blog chia sẻ tài nguyên cho gia đình có trẻ tự kỷ)

• Circle of Friends Personal Boundary Activity (hoạt động dạy ranh giới cá nhân)

• Floreo (ứng dụng thực tế ảo dạy kỹ năng xã hội và an toàn)

Nguồn:

Social Skills and Safety: Strategies for Daily Interactions – Wendy McGuire, MSW, RSW, PhD và Jenna Schuweiler, MScOT, BMSc, Autism Parenting Magazine, Issue 179 (05/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.