Làm Theo Chỉ Dẫn: Chiến Lược Để Thành Công

Tác giả: Shannon McIntyre, MEd

Với trẻ tự kỷ, việc làm theo chỉ dẫn có thể đặt ra những thách thức đáng kể đòi hỏi một cách tiếp cận học tập riêng biệt.

Tự kỷ thường đi kèm với sự chậm trễ trong xử lý thông tin, các vấn đề về giác quan, và khó khăn về chức năng điều hành — tất cả đều có thể khiến việc làm theo chỉ dẫn bằng lời nói hoặc chữ viết trở nên khó khăn.

Khi trẻ lớn lên, việc làm theo chỉ dẫn trở thành một kỹ năng thiết yếu để thúc đẩy sự độc lập, thành công trong học tập, tương tác xã hội tích cực, và sự hài hòa trong gia đình.

Cha mẹ nên cân bằng giữa các phương pháp dựa trên nghiên cứu với những chiến lược phù hợp nhất với nhu cầu của mọi người. Việc giải quyết những thách thức này sớm giúp trẻ tự kỷ quản lý các nhiệm vụ hằng ngày hiệu quả hơn, xây dựng nền tảng cho sự phát triển lâu dài và khả năng tự lập.

Thách thức trong việc làm theo chỉ dẫn

Trẻ tự kỷ thường phải đối mặt với nhiều thách thức khác nhau có thể khiến việc làm theo chỉ dẫn trở nên khó khăn:

• Chậm trễ trong xử lý thông tin và các vấn đề về chú ý: Việc hiểu và phản hồi các chỉ dẫn có thể cần nhiều thời gian hơn.

• Quá tải giác quan: Tiếng ồn quá mức, kích thích thị giác, hoặc va chạm có thể gây choáng ngợp và khiến việc tập trung vào chỉ dẫn trở nên khó khăn hơn.

• Khó khăn về chức năng điều hành: Sắp xếp nhiệm vụ, khởi động hành động, và duy trì sự tập trung là những kỹ năng thường kém phát triển nhưng lại thiết yếu để làm theo các chỉ dẫn phức tạp hoặc nhiều bước.

• Thách thức về trí nhớ làm việc: Việc khó ghi nhớ thông tin đủ lâu để hoàn thành một nhiệm vụ có thể khiến việc làm theo chỉ dẫn nhiều bước trở nên khó khăn.

Những thách thức khi làm theo chỉ dẫn có thể gây căng thẳng và lo âu. Trẻ có thể cảm thấy choáng ngợp nếu nhận quá nhiều thông tin cùng lúc, điều này có thể dẫn đến né tránh hoặc đóng băng.

Chiến lược dựa trên bằng chứng

Một số chiến lược dựa trên bằng chứng có thể được sử dụng trong gia đình để giúp cha mẹ và người chăm sóc hỗ trợ con mình hiệu quả. Dưới đây là hai chiến lược chính để hỗ trợ cha mẹ và người chăm sóc triển khai chúng một cách hiệu quả.

Hỗ trợ trực quan và lịch trình

Công cụ hỗ trợ trực quan, như biểu đồ, hình ảnh, biểu tượng, hoặc hướng dẫn viết, có thể giúp trẻ xử lý thông tin hiệu quả hơn. Công cụ này có thể truyền đạt các sự kiện hoặc thói quen trong ngày cho trẻ, để trẻ hiểu điều gì sắp xảy ra, giảm lo âu hoặc bối rối.

Hãy đảm bảo lịch trình đơn giản, cụ thể, và dễ theo dõi, đồng thời cân nhắc những điều sau:

• Từ vựng và cụm từ chính: Kèm theo các từ hoặc cụm từ cụ thể (như "Bữa sáng," "Giờ chơi," hoặc "Giờ ra ngoài") cùng với hình ảnh để củng cố sự hiểu biết.

• Các phần cụ thể trong ngày: Chia ngày theo thời gian (buổi sáng, buổi chiều) hoặc theo hoạt động (bữa sáng, giờ chơi) để tập trung vào từng bước một. Một số trẻ thấy hữu ích khi được cụ thể hóa hơn.

• Vị trí đặt lịch trình: Trưng bày lịch trình gần nơi thường xảy ra sự chuyển tiếp (tủ lạnh, bàn học của trẻ, phòng tắm) để dễ tham khảo khi cần. Một chiếc đồng hồ tại vị trí đó cũng có thể hữu ích.

Cha mẹ hoặc người chăm sóc nên diễn đạt bằng lời nội dung của lịch trình trực quan, sử dụng từ vựng, cụm từ, và câu chính để tạo mối liên kết rõ ràng giữa kỳ vọng, hành động, và phần thưởng.

• Liên kết lịch trình trực quan với hành động: Điều này tạo ra cảm giác về mối quan hệ nhân quả. Hãy chỉ vào hình ảnh tương ứng trên lịch trình và nói: "Sau bữa sáng, chúng ta sẽ chơi."

• Lặp lại để làm rõ: Điều này giúp trẻ dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo và xây dựng sự hiểu biết.

• Củng cố bằng phần thưởng: Nếu trẻ làm theo các bước hoặc hoàn thành hoạt động, hành động tích cực đó sẽ được thưởng, giúp xây dựng thói quen.

Chia nhỏ chỉ dẫn nhiều bước

Trẻ tự kỷ thường thấy dễ dàng hơn khi làm theo chỉ dẫn nếu các hướng dẫn được đơn giản hóa và chia thành các bước nhỏ, dễ quản lý. Điều này có thể tạo ra một môi trường có thể dự đoán và tích cực hơn theo thời gian.

Dưới đây là một số cách để đạt được điều đó:

• Các bước bằng chữ hoặc hình ảnh để tham khảo giúp củng cố thói quen và giảm lo âu hoặc bối rối.

• Số lượng lựa chọn hạn chế giúp giảm quá tải và thất vọng, đặc biệt với những người gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin hoặc làm theo chỉ dẫn.

• Các thói quen trực quan hướng dẫn trẻ qua quy trình, khuyến khích sự tự lập và độc lập. Ví dụ, một chuỗi hình ảnh được đánh số trong phòng tắm, thể hiện từng bước (số 1: kéo quần xuống, số 2: ngồi lên bồn cầu), giúp hướng dẫn trẻ qua quy trình.

Hãy lặp lại và rõ ràng với chỉ dẫn, chia chúng thành các phần nhỏ, dễ quản lý. Điều này có thể cảm thấy mệt mỏi, nhưng mục tiêu là giúp trẻ dự đoán được kỳ vọng và kết quả.

Hãy kèm theo lời khen ngợi cho những thành tích nhỏ để xây dựng sự tự tin và động lực. Củng cố mỗi bước bằng lời khen bằng lời nói, tiếp xúc thể chất (nếu phù hợp), hoặc phần thưởng cụ thể như nhãn dán hay đồ chơi để khuyến khích sự tham gia và động lực.

Phương pháp theo từng độ tuổi

Nhiều phương pháp khác nhau nên được sử dụng ở các giai đoạn khác nhau.

Trẻ nhỏ (2-5 tuổi)

Trẻ tự kỷ ở độ tuổi này được hưởng lợi từ những chỉ dẫn đơn giản, rõ ràng để giúp các em phát triển và hiểu về kỳ vọng. Ví dụ, nếu một đứa trẻ được yêu cầu dọn đồ chơi, các bước có thể như sau:

Bước 1: Nhặt một món đồ chơi (dùng thẻ hình ảnh đồ chơi).

Bước 2: Bỏ đồ chơi vào hộp đồ chơi (hình ảnh hộp đồ chơi).

Bước 3: Vỗ tay khi xong (hình ảnh vỗ tay).

Sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan, như lịch trình trực quan, thẻ hình ảnh, và đồ vật được dán nhãn, giúp trẻ làm theo chỉ dẫn.

Thói quen và lịch trình mang lại tính có thể dự đoán và cấu trúc có thể hỗ trợ trẻ đạt được sự độc lập. Các thói quen nhất quán, chẳng hạn như luôn dọn dẹp sau giờ chơi, giúp trẻ hiểu được kỳ vọng và phát triển những thói quen tốt.

Với tất cả trẻ em, đặc biệt là trẻ được chẩn đoán mắc Rối Loạn Phổ Tự Kỷ (ASD), việc xác định một công cụ cụ thể để hỗ trợ củng cố quá trình xử lý các chỉ dẫn đơn giản, rõ ràng sẽ tạo ra một môi trường vừa mang tính khích lệ vừa có thể dự đoán được.

Sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan rõ ràng và sau đó đưa ra phần thưởng ngay lập tức, như lời khen bằng lời nói ("Con làm tốt lắm!") hoặc một món ăn yêu thích (một loại bánh quy cụ thể hoặc đồ chơi), củng cố nỗ lực của trẻ.

Trẻ độ tuổi đi học (6-12 tuổi)

Khi trẻ lớn hơn, chỉ dẫn có thể trở nên phức tạp hơn. Khi cha mẹ và người chăm sóc đưa ra và làm mẫu những chỉ dẫn đã được chia nhỏ thành các bước dễ quản lý, trẻ học cách tìm kiếm giải pháp và giải quyết vấn đề thông qua việc lắng nghe và quan sát một khuôn mẫu hành vi có thể dự đoán. Hướng dẫn bằng chữ cũng có thể bổ trợ cho chỉ dẫn bằng lời.

Trẻ ở độ tuổi này thường cần các kỹ thuật tự điều hòa, như bài tập hít thở sâu, một không gian thoải mái để giải tỏa, hoặc kỳ vọng rõ ràng, có thể dự đoán được từ cha mẹ. Cha mẹ có thể nói: "Mẹ thấy con đang bực bội. Con hãy đến góc an toàn của mình, và chúng ta sẽ nói chuyện khi con sẵn sàng."

Những kỹ thuật này có thể được dạy song song với quá trình chia nhỏ các bước để cho trẻ thấy cách người lớn xử lý những tình huống khó khăn.

Ví dụ, một đứa trẻ có người trông trẻ sau giờ học có thể gặp khó khăn khi nhớ ăn nhẹ trước khi làm bài tập về nhà. Hãy đặt một lịch trình trực quan ở những vị trí chính, như cửa ra vào hoặc tủ lạnh. Kèm theo một ngôi sao ở phía dưới với hình ảnh không gian an toàn, có thể nhắc trẻ tìm kiếm sự thoải mái trước khi cảm thấy quá tải.

Các bước cụ thể có thể như sau:

Bước 1: Cởi giày và cất áo khoác (hình ảnh áo khoác và giày).

Bước 2: Đến tủ lạnh lấy đồ ăn nhẹ (hình ảnh tủ lạnh với cặp sách).

Bước 3: Ngồi vào bàn cùng cặp sách và đồ ăn nhẹ (hình ảnh cái bàn).

Bước 4: Ăn đồ ăn nhẹ (hình ảnh đồ ăn nhẹ).

Bước 5: Làm bài tập về nhà và gọi cho mẹ (hình ảnh bàn học với bài tập và điện thoại).

Ghi nhớ: Nếu con cảm thấy quá tải, hãy đến không gian đặc biệt của con và hít thở (hình ảnh một đứa trẻ đang hít thở sâu trước cửa sổ).

Thanh thiếu niên (13 tuổi trở lên)

Câu chuyện xã hội và bài tập đóng vai giúp thanh thiếu niên tự kỷ bằng cách cung cấp các ví dụ cụ thể về những tình huống xã hội hoặc học đường phức tạp, cùng với các phản ứng có thể dự đoán được.

Dù công nghệ là một chủ đề gây tranh cãi, nó cũng có thể tạo động lực và giúp thanh thiếu niên duy trì tổ chức và làm theo chỉ dẫn khi các khuôn mẫu đã được ghi nhớ.

Điều quan trọng là cha mẹ và người chăm sóc cần giới thiệu, làm mẫu, và sử dụng nhất quán những công cụ cần thiết để thanh thiếu niên của họ có thể giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ hạn chế từ người lớn. Việc tập trung vào giới thiệu hỗ trợ dần dần, sau đó có thể giảm bớt một số khía cạnh nhất định, cũng có thể tăng cường sự độc lập.

Việc xác định ứng dụng hoặc công nghệ nào phù hợp nhất với trẻ sẽ hỗ trợ sở thích của các em và khuyến khích việc sử dụng chương trình một cách nhất quán.

Ngoài ra, vì chỉ dẫn nhiều bước có thể là thách thức với hầu hết thanh thiếu niên, các bước mẫu sau đây minh họa một cách có thể sử dụng công nghệ. Mỗi bước cũng có thể được mở rộng với hình ảnh:

Bước 1: Mở ứng dụng danh sách việc cần làm.

Bước 2: Xem lại các nhiệm vụ trong ngày.

Bước 3: Đặt nhắc nhở cho từng nhiệm vụ (ví dụ: hẹn giờ 10 phút cho bài tập về nhà).

Bước 4: Sau khi hoàn thành một nhiệm vụ, đánh dấu vào danh sách.

Hợp tác với nhà trường

Giao tiếp giữa gia đình và nhà trường là điều thiết yếu để hỗ trợ trẻ tự kỷ trong việc làm theo chỉ dẫn. Việc tạo ra một môi trường nhất quán và có thể dự đoán được hỗ trợ sự phát triển của trẻ hướng đến sự độc lập, đồng thời đảm bảo ít khó khăn hơn cho cả trẻ và những người liên quan, bao gồm giáo viên, cha mẹ, và người chăm sóc.

Buổi họp IEP của trẻ là nơi thực tế nhất để thảo luận cách triển khai điều này. Cha mẹ có thể đặt câu hỏi về kỳ vọng của nhà trường, các mục tiêu cụ thể được đề xuất bởi các chuyên gia được đào tạo, và cách những điều này sẽ được củng cố.

Chỉ dẫn cho tương lai

Cải thiện khả năng làm theo chỉ dẫn của trẻ có thể giúp trẻ thúc đẩy sự độc lập và đạt được thành công. Khi cha mẹ xây dựng những chiến lược rõ ràng, tập trung vào nhu cầu riêng của trẻ, và hợp tác với các nhà giáo dục, họ có thể giúp trẻ tự kỷ phát triển mạnh mẽ trong các tình huống hằng ngày, cả hiện tại lẫn tương lai.

Nguồn:

Following Directions and Autism: Strategies for Success – Shannon McIntyre, MEd, Autism Parenting Magazine, Issue 179 (05/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.