Lời Nói Quan Trọng: Thúc Đẩy Kỹ Năng Giao Tiếp

Tác giả: Marci Melzer, MEd

Hầu hết những người trong phổ tự kỷ đều muốn nói chuyện, nhưng cần những hình mẫu ngôn ngữ để làm chủ khả năng nói chức năng (functional speech).

Chỉ 25-30% số người trong phổ tự kỷ được coi là hoàn toàn không có khả năng nói chức năng (non-functional speakers). Tuy nhiên, có rất nhiều người trong phổ tự kỷ biết nói muộn, trong đó có cả Temple Grandin nổi tiếng. Điều đáng chú ý là nhiều người từng gần như không nói được (nonverbal) trong nhiều năm đã khiến cha mẹ và người chăm sóc bất ngờ khi bắt đầu nói một cách tự nhiên. Lời nói quan trọng. Bởi vì, dù những người này bắt đầu nói muộn hơn, họ đã bắt đầu học ngôn ngữ từ rất sớm.

Ngôn ngữ và lời nói giúp chúng ta kết nối với người khác

Giao tiếp bằng ngôn ngữ nói là công cụ trang bị cho chúng ta khả năng kết nối trí tuệ và điều hướng các mối quan hệ. Trên thực tế, giao tiếp là công cụ quan trọng nhất mà con người có để học hỏi, trở thành một phần của cộng đồng, kiếm tiền, và xây dựng các mối quan hệ một-đối-một.

Lời nói và ngôn ngữ cũng là công cụ trao quyền. Những từ ngữ chúng ta nói hoặc viết ra trao quyền cho chúng ta chia sẻ những khả năng, kiến thức và trí tuệ độc đáo của mình với thế giới, để người khác có thể trân trọng và coi trọng chúng ta như những cá nhân riêng biệt.

Ngôn ngữ chức năng là điều cần thiết để có những cuộc trò chuyện, thảo luận và tranh luận cần thiết nhằm mở rộng kiến thức nền tảng, tạo ảnh hưởng đến người khác, và thương lượng những trải nghiệm mới.

Chậm phát triển giao tiếp và hành vi giao tiếp đặc thù

Ngay từ những năm đầu đời, cha mẹ của trẻ tự kỷ có thể nhận thấy rằng cách giao tiếp trong gia đình mình sẽ rất đặc thù. Khi trẻ tự kỷ bắt đầu trải qua những ảnh hưởng của sự khác biệt thần kinh (neurodivergence) ngay trong năm đầu đời, những kiểu hành vi giao tiếp đặc thù bắt đầu xuất hiện.

Chậm phát triển giao tiếp thường là dấu hiệu đầu tiên báo hiệu cha mẹ về nhu cầu cần can thiệp. Khi không phát triển được ngôn ngữ chức năng, chúng ta thấy nhiều trẻ tự kỷ tiếp tục sử dụng những hành vi giao tiếp bằng thể chất tương tự trong thời gian dài, vượt xa những năm tháng tập đi (toddler years).

Sự đứt gãy trong giao tiếp (communication breakdowns) là điều thường gặp trong cuộc sống của những người biết nói muộn. Những người trong phổ tự kỷ chưa biết nói đã phát triển một "bộ từ vựng" gồm các hành vi giao tiếp để sử dụng khi cần.

Phản ứng với các hành vi giao tiếp phi ngôn ngữ

Có những người có thói quen coi các hành vi giao tiếp phi ngôn ngữ như hành vi tự kích thích (stimming) hay lời nói lặp lại (echolalia - lặp lại lời nói của người khác) là dấu hiệu của khuyết tật. Họ có thể dùng lời nói để đề nghị bỏ qua, thay đổi hoặc dừng hành vi giao tiếp "mang tính tự kỷ" đó.

Đây là lý do vì sao rất nhiều người có sự khác biệt thần kinh (neurodiversity) cảm thấy bị đối xử như một đối tượng khi người khác hiểu sai hành vi của họ và đánh giá thấp khả năng giao tiếp của họ trong khi khả năng đó vẫn đang phát triển.

Khi bạn gặp một người đang gặp khó khăn trong việc dùng lời nói để giao tiếp, bạn luôn có lựa chọn trở thành người hỗ trợ (facilitator). Chỉ mất vài giây để nhìn nhận tình huống một cách khách quan và kết nối với người đó. Hãy dùng lời nói của bạn để mô tả khó khăn từ góc nhìn của họ, không phán xét hay áp đặt lời khuyên.

"Khả năng đáp ứng" giúp thúc đẩy trách nhiệm

Giống như tất cả chúng ta, những người trong phổ tự kỷ cũng được kỳ vọng phải làm theo hướng dẫn, tôn trọng ranh giới, và hoàn thành nhiệm vụ chính xác mỗi ngày. Khả năng sử dụng ngôn ngữ chức năng rất quan trọng vì việc những người không quen biết hiểu sai và đánh giá thấp những người thường xuyên sử dụng echolalia và các hành vi giao tiếp đặc thù là điều phổ biến.

Các mô hình ngôn ngữ mang tính "đáp ứng" (response-able) cung cấp thông tin hỗ trợ để giúp đáp ứng kỳ vọng mà không phán xét khả năng hay kỳ vọng về hiệu suất. Cách dễ nhất để thu hút sự chú ý và tạo động lực lắng nghe tập trung là nói về trải nghiệm cá nhân của người đó một cách chi tiết. Nếu bạn đã "biết" họ muốn gì, hãy nói to điều đó ra. Nếu họ thể hiện ý kiến qua nét mặt, hãy diễn đạt nó thành lời.

Trách nhiệm của bạn với tư cách người hỗ trợ là nói về những thông điệp bạn hiểu được trước khi phản ứng lại hoặc cố gắng thay đổi hành vi đó.

Trang bị và trao quyền cho người trong phổ tự kỷ

Người hỗ trợ ngôn ngữ (language facilitators) sử dụng trải nghiệm cá nhân làm chủ đề trọng tâm cho các mô hình ngôn ngữ. Bằng cách sử dụng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, họ minh họa và giải thích chi tiết mọi điều họ đang suy nghĩ, làm và cảm nhận. Hoạt động trở nên "vui-có-chức-năng" ("FUNctional") vì người hỗ trợ cho thấy và kể lại trải nghiệm đó hữu ích và thú vị đến mức nào.

Những người hỗ trợ mang tính "đáp ứng" sử dụng các kiểu hành vi hiện tại của cá nhân đó làm điểm khởi đầu. Để đáp lại các hành vi giao tiếp, họ minh họa những cách giao tiếp dễ dàng hơn và mang tính "vui-có-chức-năng" hơn suốt cả ngày, mỗi ngày. Ngay cả trong những tương tác ngắn 30 giây, người hỗ trợ vẫn có thể dành thời gian ghi nhận và lặp lại mỗi thông điệp dựa trên hành vi bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Mỗi lần kết nối đều là một trải nghiệm hỗ trợ ngôn ngữ nhỏ (micro language support).

Những từ ngữ bạn nói ra có ý nghĩa quan trọng vì cơ hội hỗ trợ của bạn mang đến cho người bạn đang giúp đỡ một lựa chọn thực sự. Mỗi lần tương tác với bạn, người đó có thể chọn tiếp tục dùng hành vi giao tiếp cũ hoặc thử ngôn ngữ chức năng mới, có giá trị mà bạn đang trao cho họ.

Lập kế hoạch cùng nhau

Người hỗ trợ lập kế hoạch cùng người trong phổ tự kỷ để đảm bảo họ hiểu rõ và đầy đủ về những kỳ vọng và nguồn lực trong các tình huống xã hội.

Khi các yếu tố kích hoạt (triggers) xảy ra, cá nhân đó và người hỗ trợ có thể quay lại kế hoạch để cùng nhau vượt qua các yếu tố kích hoạt và thách thức bằng những công cụ đã chuẩn bị sẵn.

Bạn có thể nhận thấy rằng sau vài lần áp dụng chiến lược này, người trong phổ tự kỷ sẽ yêu cầu xem lại kế hoạch nhiều lần. Đó là một thông điệp rõ ràng cho thấy ngôn ngữ bạn đang sử dụng giúp họ cảm thấy được hỗ trợ theo đúng cách họ cần.

Phát triển lời nói từng bước một

Hãy nhớ rằng, nhiều người nói giỏi trong phổ tự kỷ từng biết nói chức năng rất muộn. Người hỗ trợ đã trao quyền cho họ bằng các mô hình ngôn ngữ để họ có thể tự tin chuyển từ hành vi sang lời nói.

Không bao giờ là quá muộn để giúp người trong phổ tự kỷ dùng lời nói chia sẻ trí tuệ của mình với thế giới. Người hỗ trợ cần kiên nhẫn và tin rằng ai cũng có điều gì đó để nói với chúng ta. Vai trò của chúng ta với tư cách người hỗ trợ là ăn mừng mỗi bước tiến nhỏ trên hành trình phát triển ngôn ngữ của họ.

Mỗi ngày, trong mọi hoạt động, nếu lời nói có ý nghĩa với bạn, việc hỗ trợ ngôn ngữ và lời nói sẽ trở thành trọng tâm trong mọi trải nghiệm. Hãy có một khoảng thời gian "vui-có-chức-năng" cùng con bạn trong phổ tự kỷ, và xem bạn có thể trở thành một người hỗ trợ ngôn ngữ mạnh mẽ đến mức nào.

Nguồn:

Words Matter: Boosting Communication Skills – Marci Melzer, MEd, Autism Parenting Magazine, Issue 176 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.