Nhập Vai Để Phát Triển Kỹ Năng Xã Hội

Tác giả: Joel Shaul, LCSW

Nhập vai (role-playing) là một bối cảnh an toàn nơi trẻ tự kỷ có thể luyện tập các tình huống xã hội trong đời thực.

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn với kỹ năng xã hội. Nhập vai là một công cụ hấp dẫn và mạnh mẽ giúp trẻ trong phổ tự kỷ học cách điều hướng những tình huống xã hội phức tạp. Nhiều nhà trị liệu và giáo viên sử dụng nhập vai trong công việc của họ với trẻ trong phổ tự kỷ để hướng dẫn tương tác xã hội và củng cố kỹ năng giao tiếp.

Hiểu về những thách thức xã hội của tự kỷ

Trẻ trong phổ tự kỷ thường thấy khó dự đoán mối quan hệ nhân - quả trong xã hội và khó nhìn nhận sự việc từ góc độ của người khác. Vì thường bị cô lập về mặt xã hội, các em có thể thiếu cơ hội thực tế để quan sát cách người khác tương tác và hòa hợp với nhau.

Khi trẻ tự kỷ đối mặt với những thách thức xa lạ, như gặp một người mới, thương lượng một hoạt động chơi chung, hoặc vượt qua một cuộc trò chuyện mới, các em có thể trở nên bối rối và nản lòng. Việc chỉ đưa ra các quy tắc và kịch bản xã hội thường là chưa đủ.

Lợi ích của nhập vai đối với sự phát triển kỹ năng xã hội

Có nhiều lợi ích khi sử dụng nhập vai để luyện tập kỹ năng xã hội.

• Chúng giúp ích cho các kỹ năng trò chuyện cụ thể, cho phép trẻ thử nghiệm những từ ngữ, phản ứng, biểu cảm khuôn mặt và cử chỉ cụ thể.

• Chúng cho phép người lớn xử lý vấn đề trong khi đang diễn "vai."

• Chúng giảm lo âu xã hội và xây dựng sự tự tin.

Trong nhập vai, các kịch bản luyện tập cơ bản được thiết lập trong một môi trường an toàn - như phòng trị liệu, lớp học, hoặc phòng khách - để chuẩn bị cho những tình huống thực tế. Mục tiêu là tạo ra những cơ hội học tập vừa vui vẻ vừa mang tính giáo dục, đủ để giữ trẻ hứng thú trong khi cải thiện kỹ năng ứng phó xã hội.

Áp dụng kỹ thuật nhập vai tại nhà hoặc ở trường

Là một nhà trị liệu tâm lý, tôi thường thấy các bậc cha mẹ trở nên khá thành thạo khi sử dụng phương pháp này. Dưới đây là một số hướng dẫn để thực hiện nhập vai trong gia đình.

Thiết lập bối cảnh nhập vai: Trước tiên, bạn có thể dùng những câu như: "Chúng ta hãy cùng nhập vai nhé. Mẹ sẽ giả làm người phục vụ ở nhà hàng. Con đóng vai chính mình. Con sẽ lịch sự chọn món mình muốn ăn và giải thích về dị ứng thực phẩm của mình."

Xác định ai là người hướng dẫn lời thoại: Tiếp theo, làm rõ rằng bạn - người lớn - chịu trách nhiệm hướng dẫn và chỉ dạy lời nói và hành động trong khi nhập vai. Ví dụ, bạn có thể nói: "Nó sẽ giống như một đoạn phim ngắn thôi. Mẹ sẽ là đạo diễn và cũng là một trong những diễn viên."

Nhiều tình huống nhập vai trong gia đình được ứng biến một cách tự nhiên, chẳng hạn như trước một sự kiện xã hội đầy thách thức. Cha mẹ thường đưa trẻ trong phổ tự kỷ đến những tình huống xã hội cần một buổi luyện tập nhanh trước đó.

Ví dụ, trước một bữa tiệc, hãy luyện tập những từ ngữ, cụm từ phù hợp và tông giọng tối ưu để xin nghỉ giải lao hoặc giải thích việc sử dụng thiết bị bảo vệ tai. Một buổi nhập vai nhanh có thể giúp ích rất nhiều.

Trên đường đến nhà người thân, bạn có thể muốn luyện tập nhanh cách nói lời tạm biệt khi rời khỏi nhà họ.

Bạn có thể nói: "Khi rời nhà ông, đừng chỉ bước đi. Trước tiên, hãy giải thích lý do con rời đi. Sau đó, nói 'Chào ông,' 'Tạm biệt ông,' hoặc 'Hẹn gặp lại ông sau.' Hãy luyện tập điều này ngay bây giờ, với mẹ đóng vai ông."

Nhập vai có cấu trúc hơn

Trong khi nhiều tình huống nhập vai do cha mẹ hướng dẫn được ứng biến ngay tại chỗ, một số tình huống nhập vai khác trong gia đình bạn có thể được dàn dựng cẩn thận hơn.

Việc cung cấp các gợi ý viết sẵn để làm theo trong khi nhập vai thường hữu ích cho những trẻ biết đọc. Ví dụ, nếu bạn đang giúp trẻ học cách thể hiện sự quan tâm và chú ý khi ai đó đang nói chuyện, hãy viết ra một vài từ khóa, như "Tuyệt vời" và "Hay quá." Giơ những từ này lên như những tấm thẻ nhắc lời thoại của diễn viên tại những phần quan trọng của tình huống nhập vai.

Làm cho việc nhập vai trở nên thú vị

Vì trẻ trong phổ tự kỷ gặp khó khăn với các vấn đề xã hội, không có gì ngạc nhiên khi các em cảm thấy mệt mỏi với việc giáo viên, nhà trị liệu, và cha mẹ liên tục sửa lời nói và hành vi của mình. May mắn thay, có nhiều cách để làm cho những hoạt động này trở nên vui vẻ và thú vị.

Xem video nhập vai: Một điểm khởi đầu hữu ích khi giới thiệu nhập vai là cho trẻ xem các video trực tuyến miễn phí, trong đó các diễn viên nhí đóng các tình huống xã hội. Cách này hiếm khi thất bại trong việc tạo ra ít nhất một mức độ hứng thú ban đầu.

Từ đó, bạn có thể nói với con điều gì đó như: "Đó được gọi là nhập vai. Chúng ta hãy thử tự làm một đoạn nhập vai ngắn của riêng mình nhé."

Cân bằng đúng mức giữa chơi và hướng dẫn: Khi các chuyên gia cho trẻ tham gia vào các hoạt động học tập vừa vui vẻ vừa mang tính giáo dục, mục tiêu của chúng tôi là đạt được sự cân bằng đúng mức giữa "vui vẻ" và "dạy học."

Điều này cũng áp dụng khi cha mẹ thử nhập vai tại nhà cùng con. Hãy giữ cho hoạt động nhẹ nhàng và thú vị, đặc biệt là lúc bắt đầu, mà không để nó biến thành chỉ đơn thuần là chơi đùa và nghịch ngợm.

Việc ứng biến một số đạo cụ cơ bản cũng rất hữu ích và thú vị. Ví dụ, trong tình huống nhập vai người phục vụ nhà hàng, bạn có thể có một tờ giấy ghi "Thực đơn" và yêu cầu trẻ đặt một cái tên đơn giản và làm biển hiệu cho nhà hàng.

Đổi vai cho nhau: Một biến thể hay của nhập vai là để bạn - người lớn - đóng vai một đứa trẻ đang học một kỹ năng xã hội, trong khi trẻ đóng vai người lớn, dạy bạn cách thực hiện kỹ năng đó.

Nó có thể diễn ra như thế này: "Chúng ta hãy luyện tập khen ngợi trang phục của ai đó. Mẹ sẽ đóng vai đứa trẻ bây giờ. Con, người lớn, hãy hướng dẫn mẹ khi mẹ cố nói điều gì đó tốt đẹp về trang phục của con."

Điều này cho phép trẻ trở thành "chuyên gia" nhận xét về cách ứng xử xã hội của người khác.

Quay và xem lại video nhập vai: Có lẽ cách tốt nhất để tăng sức hấp dẫn và hiệu quả là quay một video nhập vai rồi phát lại. Nhiều trẻ rất thích điều này, và có nhiều cách để thực hiện:

• Đặt máy quay trên giá đỡ hoặc dùng một chân đế đơn giản.

• Nhờ một thành viên khác trong gia đình vận hành máy quay.

• Để trẻ tự kỷ thay phiên làm "người quay phim" trong khi bạn và một thành viên gia đình thứ ba diễn một tình huống xã hội.

Thông thường, bạn sẽ quay những video này hai lần trở lên, cho phép bạn và trẻ cùng xem lại nội dung giữa các lần quay.

Vượt qua thách thức và sự phản kháng

Bạn có thể vượt qua sự phản kháng và tăng động lực bằng cách tự nhiên làm mẫu việc sử dụng nhập vai trong gia đình.

Ví dụ, một phụ huynh có thể hỏi một thành viên khác trong gia đình cách lịch sự nhờ cấp trên giúp đỡ về vấn đề kỹ thuật máy tính. Việc quan sát người lớn trong nhà sử dụng công cụ tự hỗ trợ này có thể khiến việc nhập vai trở nên quen thuộc và bình thường đối với trẻ.

Nhập vai về lâu dài

Là một chuyên gia về tự kỷ, tôi hiểu rõ không nên đưa ra những tuyên bố phóng đại về bất kỳ chiến lược hỗ trợ nào. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của tôi, tôi thường thấy rằng nhập vai có thể mang lại những kết quả tích cực cả tại phòng trị liệu lẫn tại nhà của các thân chủ.

Nguồn:

Role-playing for Social Skills Development – Joel Shaul, LCSW, Autism Parenting Magazine, Issue 176 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.