Những Bộ Phim Đã Trao Cho Con Trai Tôi Một Tiếng Nói

Tác giả: Elizabeth Steere, PhD

Một người mẹ chia sẻ cách những câu thoại trong phim đã giúp con trai trong phổ tự kỷ của chị bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc.

Zachary nằm trong phổ tự kỷ, một sự thật chúng tôi đã biết gần như suốt cuộc đời con. Khi được 18 tháng tuổi, con được chọn tham gia một nghiên cứu về tự kỷ ở trẻ nhỏ. “Còn quá sớm để đưa ra chẩn đoán chính thức,” nhóm nghiên cứu trấn an chúng tôi. Nhưng hóa ra, con cũng là đứa trẻ duy nhất trong nghiên cứu đó.

Nhại lời trì hoãn (delayed echolalia)

Ngày nay, khi con trai 10 tuổi của tôi nói “Con ghét mẹ” (I hate you), tôi không xem đó là chuyện cá nhân. Con nói câu này bằng giọng của vị hoàng đế bị biến thành lạc đà không bướu trong phim hoạt hình Disney “The Emperor’s New Groove”. Tôi biết điều đó có nghĩa là con đang ở trong một tình huống có vẻ ảm đạm.

Trong phim, nhân vật lạc đà không bướu nói câu này khi bị trói vào một cành cây to, rơi thẳng xuống đáy một khe núi dốc đứng. Vì vậy, nếu chúng tôi đã trễ giờ mà còn kẹt thêm ở một cột đèn đỏ khác, thì câu “Con ghét mẹ” nghe có vẻ rất hợp cảnh.

Hiện tượng “nhại lời trì hoãn” này — chiến lược của Zachary khi lặp lại một câu nói phù hợp mà con từng nghe trước đó — là một trong những cách giao tiếp chính của con. Một trong những lần đầu tiên tôi để ý đến điều này là khi con khoảng bốn tuổi. Khi bực bội vì điều gì đó, con hét lên đầy nhấn mạnh: “Đừng. Cho. Con Gấu. Ăn!” (Don’t. Feed. The. Bear!)

Con đang nhập vai nhân vật Thỏ (Rabbit) trong phim “The Many Adventures of Winnie-the-Pooh”, ở cảnh Gấu Pooh bị mắc kẹt ở cửa hang của Thỏ sau khi ăn quá nhiều mật ong.

Zachary thỉnh thoảng lặp lại một câu thoại khác của Thỏ trong chính bộ phim đó: “Nó chỉ là chưa có được vẻ mộc mạc, giản dị đó thôi” (It just doesn’t have that rustic, informal look). Nghe được câu này thốt ra từ một đứa trẻ thường chỉ giao tiếp bằng các danh từ đơn lẻ thật sự khiến tôi kinh ngạc.

Phản ứng của người khác

Tôi đã chứng kiến kiểu “giây phút vỡ lẽ” này lặp đi lặp lại nhiều lần, khi những người khác dần hiểu Zachary và cách con nói chuyện. Một hướng dẫn viên trại hè đang loay hoay tìm đúng chiếc chìa khóa thì Zachary chen vào: “Sai cần rồi!” (Wrong lever!) bằng giọng của nhân vật phản diện Yzma trong “The Emperor’s New Groove”. Người hướng dẫn viên nhận ra ngay và nhận xét rằng cách nói chuyện của con “giống hệt Bumblebee trong Transformers” — chiếc xe giao tiếp bằng những đoạn âm thanh phát ra từ radio của mình.

Một người trong gia đình nói rằng Zachary khiến anh nhớ đến một nhân vật trong phim “Batteries Not Included” — nhân vật chỉ nói bằng các khẩu hiệu quảng cáo. Một giáo viên hỏi tôi đã xem bộ phim tài liệu “Life, Animated” chưa — bộ phim kể về một người đàn ông trong phổ tự kỷ có niềm yêu thích tương tự với các phim hoạt hình Disney.

Tôi nhận ra một điều thú vị: trong mọi nỗ lực để giải thích sự “khác thường” trong cách giao tiếp của Zachary — nói chuyện bằng những ẩn dụ từ phim ảnh — thì chính chúng tôi cũng đang nói chuyện bằng những ẩn dụ từ phim ảnh. Tất nhiên, không phải ai cũng am hiểu phim ảnh chi tiết như Zachary. Chúng tôi thường xuyên phải giải đáp thắc mắc về việc con đang thực sự muốn nói điều gì.

Một giáo viên gửi cho chúng tôi tấm ảnh chụp phần cuối bài tập toán, nơi Zachary đã viết: “Biệt kích. CIA. Con không muốn chết!” (Black Ops. CIA. I don’t want to die!) Chúng tôi phải giải thích rằng đây là lời thoại của một chiếc xe ủi đa nghi trong phim “Planes: Fire and Rescue”.

Phụ đề chi tiết và các mô tả khác

Gần đây, Zachary phát hiện ra chức năng “âm thanh mô tả dành cho người khiếm thị” trên tivi nhà chúng tôi. Con sẽ ghi nhớ lời mô tả bằng âm thanh đó và dùng nó để bình luận về hành động như một người dẫn chương trình thể thao, hoặc lặp lại trong những tình huống phù hợp.

Có lần, khi được mời thử một món ăn mới, Zachary đáp lại bằng câu: “Một ký ức màu xanh lá đang hình thành” (A green memory forms) — một câu mô tả trong phim “Inside Out”, có nghĩa là con cảm thấy ghê tởm.

Con cũng rất thích phụ đề chi tiết (closed captions), đặc biệt là những từ tượng thanh. Khi viết, con đôi lúc dùng quy ước của phụ đề chi tiết để bày tỏ cảm xúc. Tôi từng thấy dòng chữ “Aaaaaaaah! (Đang la hét)” được viết ở lề bài tập của con.

Đúng câu, đúng lúc

Việc tự tạo ra ngôn ngữ một cách tự phát vốn không hề dễ dàng; tôi nghĩ về điều này mỗi khi nhìn chằm chằm vào một trang tài liệu trống, cố nặn ra những từ ngữ cần biến thành một bài viết trước hạn nộp.

Gần đây Zachary đã có tiến bộ trong việc nói trọn câu khi được gợi ý, nhưng việc con sử dụng những câu thoại phim ảnh lại cho thấy một trình độ tư duy tinh tế, ẩn sau lối nói còn ngập ngừng, cần được nhắc của con.

Tôi biết một sự cố nhỏ vừa xảy ra khi nghe con nói: “Chết thật, Craig! Cậu chỉ có một việc thôi mà!” (Darn it, Craig! You had one job to do!) — trích từ phim “LEGO Frozen: Northern Lights”.

Tôi biết con cảm thấy bất công khi nói: “Chuyện này chưa từng có!” (This is unheard of!) — trích từ một tập phim “Goldie and Bear”.

Xúc động nhất là khi tôi biết con đang nản lòng lúc con đọc lại một câu thoại quan trọng trong phim ngắn “Float”.

Con đang nghĩ gì về điều này?

“Float” là một phim ngắn của Pixar nói về khuyết tật và sự khác biệt, được phát hành chỉ vài tuần sau “Loop” — một phim ngắn khác cùng chủ đề. “Loop” khắc họa đầy cảm động một ngày ở trại hè của một nữ sinh trong phổ tự kỷ, và lần đầu xem phim đó, tôi đã rơi nước mắt.

Tuy nhiên, Zachary lại thích “Float” hơn — điều này cũng dễ hiểu, vì phim mang tính ẩn dụ nhiều hơn. Trong phim ngắn này, một đứa trẻ có khả năng kỳ diệu là bay lơ lửng trên không, khiến người khác nhìn chằm chằm, và điều đó làm người cha vô cùng khó chịu.

Người cha cố gắng che giấu sự khác biệt của con trai bằng cách đeo vật nặng lên người con, và trong một khoảnh khắc cùng cực của sự thất vọng và tuyệt vọng, ông hét lên câu thoại duy nhất trong cả bộ phim hoạt hình — “Sao con không thể bình thường như bao đứa trẻ khác?” (Why can’t you just be normal?)

Đôi khi, Zachary tự soạn sẵn lời thoại để phản ánh điều con nghĩ người khác sẽ nói hoặc nên nói tiếp theo. Ví dụ, khi gọi tôi từ phòng khác, con có thể tự nói tiếp: “Mẹ ra ngay đây!” (I’ll be right there!) bằng giọng điệu giống tôi, như thể đang gợi ý “lời thoại” tiếp theo mà tôi nên nói.

Có lần tôi bắt gặp con đang nhai một món đồ chơi mô hình của anh trai và nói “Không được,” con đáp lại bằng cách đọc lại lời thoại từ một cảnh căng thẳng trong phim “Inside Out”: “Im miệng đi. Về phòng ngay. Ngay bây giờ!” (Just shut up. Go to your room. Now!) Đây không phải điều tôi định nói, nhưng nó thể hiện đúng cảm xúc của con về tình huống đó.

Vì vậy, khi Zachary lặp lại câu thoại từ “Float” — “Sao con không thể bình thường như bao đứa trẻ khác?” — tôi không khỏi tự hỏi liệu con đang đồng cảm với nhân vật người cha hay người con, hay đang nói hộ tôi một “kịch bản” ngay lúc đó. Đây có phải là điều con nghĩ tôi đang nghĩ không?

Ẩn dụ phim ảnh phù hợp nhất

Bộ phim yêu thích nhất của Zachary, “WALL-E,” lại là bộ phim con hiếm khi trích dẫn. Nhân vật chính là một chú robot gần như không có lời thoại. Con lặp lại những tên gọi và danh từ quan trọng mà người khác nói, và truyền tải cảm xúc bằng những đoạn trích từ bộ phim yêu thích của robot đó, “Hello, Dolly!” Nói ngắn gọn, con sử dụng hiệu quả kỹ thuật nhại lời trì hoãn để bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc của mình.

WALL-E vốn chỉ được xem là một cỗ máy ép rác, nhưng khi phim tiến triển, chú xây dựng nên những mối quan hệ bền chặt, thể hiện tư duy tinh tế, và thực hiện những hành động dũng cảm. Chú bị đánh giá thấp cho đến khi sự tháo vát, kiên trì, và lòng dũng cảm của mình chinh phục được mọi người. Tôi không thể nghĩ ra một ẩn dụ phim ảnh nào phù hợp hơn thế.

Nguồn:

How Movies Gave My Son a Voice – Elizabeth Steere, PhD, Autism Parenting Magazine, Issue 175 (02/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.