Nuôi Dưỡng Giao Tiếp Với Cháu Trong Phổ Tự Kỷ

Tác giả: Dr Valarie Whiting, PhD

Việc hỗ trợ cháu trong phổ tự kỷ giao tiếp theo phong cách riêng của các em có thể mang lại sự an ủi, sự thấu hiểu, và sự gắn kết.

Một trong những cột mốc thú vị và ý nghĩa nhất của cuộc đời là trở thành ông bà. Đó là một chương mới, tràn đầy cơ hội để gắn kết, sẻ chia sự khôn ngoan, và tạo nên những kỷ niệm đáng nhớ. Khi tôi chuẩn bị chào đón đứa cháu đầu tiên vào tháng 4 năm 2025, trái tim tôi tràn ngập tình yêu thương và sự mong chờ.

Dù mỗi đứa cháu đều là một cá thể riêng biệt, một số ông bà có thể có niềm hạnh phúc được xây dựng mối quan hệ với người cháu có sự phát triển thần kinh khác biệt (neurodivergent), chẳng hạn như cháu được chẩn đoán trong phổ tự kỷ. Với nhiều người trong chúng ta, giao tiếp là một trong những khía cạnh thiết yếu nhất của mối quan hệ đó.

Hãy cùng tìm hiểu cách ông bà có thể nuôi dưỡng sự giao tiếp ý nghĩa với cháu trong phổ tự kỷ, tập trung vào sự thấu hiểu, kiên nhẫn, và gắn kết.

Hiểu về tự kỷ và giao tiếp

Tự kỷ là một phổ, nghĩa là mỗi trẻ đều có những điểm mạnh và thách thức riêng, đặc biệt là trong giao tiếp. Một số trẻ tự kỷ có thể không nói được (nonverbal). Số khác có thể chậm nói.

Một số trẻ có thể có kỹ năng ngôn ngữ rất tốt nhưng lại gặp khó khăn với những sắc thái xã hội tinh tế, như hiểu sự châm biếm hay diễn giải biểu cảm khuôn mặt.

Là ông bà, chìa khóa để hỗ trợ cháu chính là nhận ra phong cách giao tiếp của cháu và gặp cháu ở nơi cháu đang ở. Điều này không có nghĩa là mong cháu tuân theo cách giao tiếp “thông thường”, mà là tìm cách kết nối với cháu theo cách khiến cháu cảm thấy thoải mái.

Bắt đầu bằng việc quan sát

Một trong những cách tốt nhất để bắt đầu giao tiếp với cháu trong phổ tự kỷ là quan sát cách cháu tương tác với thế giới xung quanh. Cháu có thích dùng cử chỉ không? Cháu có thoải mái hơn khi giao tiếp qua chữ viết hay hình ảnh thay vì lời nói không? Cháu có phản ứng tích cực với một số loại kích thích giác quan nhất định, như xúc giác hay âm thanh không?

Bằng cách quan sát cách cháu tự nhiên thể hiện bản thân, bạn sẽ hiểu rõ hơn phong cách giao tiếp mà cháu ưa thích. Điều này tạo nên nền tảng của sự tôn trọng và thấu cảm, giúp gắn kết tình cảm ông bà - cháu thêm bền chặt.

Đón nhận giao tiếp phi ngôn ngữ

Nhiều trẻ tự kỷ giao tiếp mà không cần lời nói, thông qua cử chỉ, biểu cảm khuôn mặt, hoặc một số hành vi nhất định. Là ông bà, điều quan trọng là học cách cảm thấy thoải mái với hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ này.

Dưới đây là một số gợi ý thực tế:

Sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan

Những công cụ như bảng hình ảnh hay thời khóa biểu trực quan có thể giúp cháu bạn thể hiện nhu cầu và cảm thấy kiểm soát được môi trường xung quanh tốt hơn.

Những công cụ hỗ trợ này giúp việc giao tiếp trở nên dễ dự đoán hơn và bớt áp lực hơn đối với những trẻ gặp khó khăn trong diễn đạt bằng lời nói.

Kiên nhẫn với ngôn ngữ cơ thể

Một số trẻ tự kỷ có thể không giao tiếp mắt hoặc không đáp lại những cử chỉ yêu thương như ôm. Điều này không có nghĩa là các em không kết nối với bạn. Hãy học cách đọc những tín hiệu của cháu — có thể một nụ cười, một cái gật đầu, hay đứng gần bạn chính là cách cháu thể hiện tình cảm.

Kết nối qua việc chơi đùa

Chơi đùa là một hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ mạnh mẽ và là cách tuyệt vời để gắn kết với cháu. Dù là xếp khối, vẽ tranh, hay tham gia các hoạt động cảm giác với cát hoặc nước, những trải nghiệm chung này đều có thể truyền tải tình yêu thương và sự thấu hiểu.

Lắng nghe bằng sự thấu cảm

Hãy thực hành lắng nghe chủ động nếu cháu bạn có thể nói nhưng gặp khó khăn với cách trò chuyện thông thường. Thường thì, trẻ tự kỷ có thể nói rất nhiều về những chủ đề mà các em quan tâm. Dù điều này có thể không giống một “cuộc trò chuyện” qua lại thông thường, nhưng đó chính là cách các em kết nối.

Hãy thể hiện sự quan tâm đến niềm đam mê của cháu — đặt những câu hỏi mở, khuyến khích cháu chia sẻ về điều cháu yêu thích, và tránh ngắt lời. Lắng nghe bằng sự thấu cảm nghĩa là không ép buộc một cấu trúc trò chuyện thông thường, mà thay vào đó là đón nhận cách giao tiếp tự nhiên của cháu. Sự kiên nhẫn này sẽ giúp cháu cảm thấy được trân trọng và thấu hiểu.

Tránh hiểu lầm trong giao tiếp

Trẻ tự kỷ đôi khi hiểu ngôn ngữ theo nghĩa đen, dẫn đến sự nhầm lẫn nếu chúng ta dùng ẩn dụ, châm biếm, hay các cách nói bóng gió. Là ông bà, hãy lưu ý điều này và giao tiếp rõ ràng, trực tiếp nhất có thể. Thay vì nói “Con đang giỡn ông/bà đó hả?” (ám chỉ đùa cợt), hãy nói thẳng “Con đang trêu chọc ông/bà đấy à.”

Bên cạnh đó, hãy tránh những hướng dẫn mơ hồ hay những nhận xét không rõ ràng. Giao tiếp rõ ràng, chẳng hạn như “Con hãy cất đồ chơi vào giỏ nhé” thay vì chỉ nói “Dọn dẹp đi”, sẽ giúp cháu hiểu rõ điều bạn mong muốn.

Khuyến khích giao tiếp xã hội

Dù cháu bạn có cách tương tác riêng, vẫn có những cách nhẹ nhàng để bạn khuyến khích giao tiếp xã hội mà không khiến cháu bị quá tải.

Đưa ra lựa chọn

Đưa ra cho cháu những lựa chọn, chẳng hạn như “Con muốn tô màu hay chơi xếp khối?”, giúp cháu có thể bày tỏ sở thích của mình và nuôi dưỡng tính tự lập trong giao tiếp.

Tận dụng sở thích chung

Hãy kết nối với cháu qua những chủ đề mà cháu yêu thích. Nếu cháu mê khủng long chẳng hạn, hãy tìm những cuốn sách, món đồ chơi, hay trò chơi về khủng long để làm điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện.

Việc xây dựng giao tiếp xoay quanh sở thích của cháu tạo nên một môi trường nơi cháu cảm thấy an toàn và hào hứng để tham gia.

Thực hành kỹ năng luân phiên (turn-taking)

Những trò chơi đơn giản như lăn bóng qua lại có thể dạy cháu khái niệm luân phiên — một kỹ năng xã hội nền tảng. Dần dần, điều này có thể chuyển hóa thành kỹ năng luân phiên trong hội thoại.

Xây dựng gắn kết qua thói quen

Nhiều trẻ tự kỷ cần sự đều đặn và khả năng dự đoán được, điều này mang lại cho các em cảm giác an toàn. Là ông bà, việc thiết lập những thói quen trong những lần thăm hoặc cuộc gọi điện có thể giúp gắn kết tình cảm chặt chẽ hơn.

Dù là cùng đọc một cuốn sách yêu thích, chơi một trò chơi cụ thể, hay thậm chí tham gia một hoạt động thân thiện với giác quan như đi bộ yên tĩnh, những thói quen này tạo nên một môi trường có cấu trúc, giúp cháu biết trước điều gì sẽ xảy ra.

Bằng cách liên tục mang lại những cách kết nối an toàn và thoải mái với cháu, bạn xây dựng được sự tin tưởng — nền tảng của mọi mối quan hệ ý nghĩa.

Vai trò của công nghệ trong giao tiếp

Với một số trẻ tự kỷ, công nghệ có thể là công cụ hữu ích cho giao tiếp. Các ứng dụng hỗ trợ giao tiếp bằng lời nói, cuộc gọi video với gia đình, hay thậm chí các nền tảng nhắn tin đều có thể tạo ra những cách mới để ông bà giữ kết nối với cháu.

Nếu cháu bạn thích công nghệ, hãy cân nhắc học cách sử dụng ứng dụng hay thiết bị yêu thích của cháu để giao tiếp, dù là qua việc gửi emoji vui nhộn, chia sẻ video, hay chơi các trò chơi tương tác.

Ăn mừng từng bước tiến, dù nhanh hay chậm

Cuối cùng, hãy nhớ rằng giao tiếp là một hành trình, không phải đích đến. Cháu bạn có thể không thể hiện bản thân theo cách bạn mong đợi, và điều đó hoàn toàn bình thường. Hãy ăn mừng những tiến bộ của cháu, dù nhỏ bé đến đâu. Dù cháu học được một từ mới, một cử chỉ, hay một cách tương tác mới, mỗi cột mốc đều là một chiến thắng đáng được ăn mừng.

Khi trông chờ được trở thành bà/ông, tôi càng thấm thía tầm quan trọng của việc đón nhận vai trò này bằng một trái tim rộng mở, hiểu rằng mỗi đứa trẻ — đặc biệt là những đứa trẻ có sự phát triển thần kinh khác biệt — đều có cách riêng để thể hiện tình yêu thương, niềm vui, và sự gắn kết.

Hiện diện, kiên nhẫn, và sẵn sàng học hỏi chính là món quà quan trọng nhất mà chúng ta có thể dành cho các cháu của mình.

Nguồn:

Fostering Communication with Your ASD Grandchild – Dr Valarie Whiting, PhD, Autism Parenting Magazine, Issue 175 (02/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.