Nuôi Dạy Con Mắc PDA

Tác giả: Andrea Grant, BA, PGDip, PGCert

Một người mẹ chia sẻ góc nhìn sâu sắc về việc xây dựng mối quan hệ với con mắc Chứng Né Tránh Yêu Cầu Bệnh Lý (Pathological Demand Avoidance - PDA).

Tôi chưa bao giờ giỏi toán. Khoảnh khắc thấy những con số xúm xít lại với nhau, tôi bắt đầu ngứa ngáy như thể vừa trải qua vài vòng chiến đấu với muỗi. Thật lòng mà nói, ai đã quyết định trộn lẫn chữ cái với con số vậy? Tại sao X phải bằng Y?

Nhưng giữa nỗi ác cảm với những thứ số học vô lý ấy, tôi tình cờ bắt gặp một phương trình hoàn toàn hợp lý, ngay cả với một người "sợ toán" như tôi.

Tự kỷ + Môi trường = Kết quả

Viên ngọc quý này từ Tiến sĩ Luke Beardon đã trở thành câu thần chú của tôi trong hành trình không ngừng nghỉ để trở thành một giáo viên và người mẹ tốt hơn cho những đứa con mắc Chứng Né Tránh Yêu Cầu Bệnh Lý (PDA) của mình.

Phép màu của phương trình đúng

Phương trình của Tiến sĩ Beardon nhấn mạnh một sự thật cốt lõi dành cho phụ huynh có con trong phổ tự kỷ: Hành vi luôn là triệu chứng của một điều gì đó khác. Đó là lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng con chúng ta không cố tình gây khó dễ cho chúng ta — mà chính các con đang gặp khó khăn.

Vì vậy, khi mọi người hỏi tôi làm sao để con gái 13 tuổi mắc PDA của mình làm việc nhà, tôi trả lời: "Tôi không làm gì cả." Con làm những việc đó vì chúng tôi đã xây dựng một mối quan hệ nơi cảm xúc của tôi dành cho con và cảm xúc của con dành cho tôi thực sự có ý nghĩa.

Yếu tố mối quan hệ

Chúng ta sinh ra đã được lập trình để xây dựng các mối quan hệ. Khi một người mẹ được trao đứa con sơ sinh của mình — đỏ hỏn, trơn trượt, vừa mới chào đời — một sợi dây gắn kết mãnh liệt sẽ trỗi dậy, thúc đẩy chúng ta giúp sinh linh bé nhỏ ấy phát triển.

Con gái mắc PDA của tôi cũng không khác gì. Con phát triển tốt nhờ động lực nội tại. Lời khen và phần thưởng lại là con dao hai lưỡi, vì chúng có thể biến thành yêu cầu. Thay vào đó, tôi tập trung vào việc xây dựng một mối quan hệ an toàn, đầy tin tưởng.

Tôi giảm nhẹ những lời khen ngợi, nhưng con vẫn nghe thấy và nội tâm hóa chúng, nâng cao giá trị bản thân của con hơn bất kỳ khoản tiền tiêu vặt hay phần thưởng nào khác có thể làm được.

Nuôi dạy con theo phong cách PDA

Con gái tôi có luôn hào hứng giúp đỡ không? Chắc chắn là không. Con đang ở tuổi thiếu niên và là hiện thân điển hình của sự né tránh yêu cầu. Nhưng tôi mang đến cho con sự kết nối mà con khao khát — những cái ôm liên tục và câu "mẹ yêu con" mỗi 40 giây. (Tôi từng nghĩ đến việc tự ghi âm lại để không bị quên nói.)

Tôi đang học cách phản ứng linh hoạt theo sự lên xuống trong nhu cầu của con và năng lực của cả hai mẹ con vào từng thời điểm cụ thể.

Màn tung hứng với những nhu cầu đa dạng

Nuôi dạy ba đứa con của tôi giống như tung hứng những ngọn đuốc đang cháy — mỗi ngọn đòi hỏi một cách tiếp cận khác nhau. Con gái có não bộ điển hình của tôi phát triển tốt nhờ lịch trình và phần thưởng. Con trai 12 tuổi của tôi là bậc thầy che giấu bản thân (masking), hòa nhập tốt đến mức con không phải lúc nào cũng nhận ra khi mình đang "lấy lòng" người khác quá mức (fawning).

Mỗi đứa con đòi hỏi một chiến lược riêng biệt, và tôi không phải lúc nào cũng làm đúng. Nhưng điều chúng tôi luôn làm đúng chính là tầm quan trọng của các mối quan hệ. Các con biết, và tôi cũng biết, rằng sợi dây gắn kết giữa chúng tôi chính là nền tảng của mọi thứ.

Lời kêu gọi cho những cuộc trò chuyện cởi mở

Con gái tôi từng đề xuất một điều mà con nghĩ sẽ giúp cuộc sống của bạn bè con dễ dàng hơn nhiều. Điều gì sẽ xảy ra nếu phụ huynh và giáo viên không ngại nói về sự đa dạng thần kinh và lý do vì sao một số trẻ được có những điều chỉnh đặc biệt ở trường?

Con gái tôi học tại một trường dành cho trẻ có sự khác biệt thần kinh. Con nói: "Ai cũng có điều gì đó cả!" Nhưng con lại tránh việc rời khỏi lớp để có "giờ nghỉ cho não" (brain break) vì điều đó khiến nhiều bạn thắc mắc và thốt lên "Không công bằng! Sao bạn ấy được nghỉ?" Những bạn khác không hiểu rằng một số bạn được phép nhai kẹo cao su hoặc dùng đồ chơi fidget, còn con thì được cho giờ nghỉ não.

Con nói với tôi rằng con muốn giáo viên giải thích và thảo luận về PDA của con, vì sao giờ nghỉ não là cần thiết, quá tải giác quan là gì, và vì sao mọi người lại có hành vi tự kích thích (stimming). Nhiều bạn trong lớp của con cũng có hành vi tự kích thích.

Tự kích thích (stimming) là một hành vi tự kích thích giúp làm dịu hệ thần kinh và não bộ của chúng ta. Tôi có xu hướng gõ móng tay vào nhau hoặc rung chân lên xuống. Con gái tôi thì nhai đồ vật: kẹo cao su, tóc của con, và quần áo của con.

Sự khác biệt giữa hành vi tự kích thích ở người có sự khác biệt thần kinh và người có não bộ điển hình là hầu hết người có sự khác biệt thần kinh cần làm điều đó nhiều hơn. Là một giáo viên, tôi hiểu rằng một số hình thức tự kích thích có thể gây xao nhãng đáng kể trong lớp học.

Tôi có một học sinh cần được lắng nghe ngay khi một ý nghĩ nảy ra trong đầu — điều này xảy ra rất thường xuyên. Điều đó làm gián đoạn và khiến các bạn cùng lớp khó chịu. Vì vậy, tôi đã mở một cuộc trò chuyện Microsoft Teams với em. Giờ đây, em có thể gửi cho tôi ý tưởng của mình trong suốt buổi học, và tôi có thể phản hồi mà không làm gián đoạn cả lớp.

Tôi rất cởi mở về sự đa dạng thần kinh ở nhà. Con trai và con gái tôi có thể không hiểu hết mọi ngóc ngách trong chẩn đoán của mình, nhưng các con biết rằng bộ não của mình hoạt động khác với tôi và em gái nhỏ của chúng. Các con khác biệt, cũng như tất cả chúng ta đều khác biệt.

Chúng ta cần trao đổi về những điều này ở nhà và ở trường để đảm bảo con em mình cảm thấy an toàn và có thể học tập trong một môi trường thấu hiểu và hỗ trợ.

Thấu hiểu hành vi và nuôi dưỡng các mối quan hệ

Nuôi dạy con trong phổ tự kỷ là một chuyến tàu lượn đầy thách thức và những khoảnh khắc chiến thắng. Đó là việc thấu hiểu rằng hành vi của con chúng ta là những tín hiệu, không phải sự chống đối. Đó là việc nuôi dưỡng những mối quan hệ nơi con cái cảm thấy an toàn, được trân trọng, và có động lực nội tại.

Vì vậy, dù tôi có thể sẽ không bao giờ giải được X mà không toát mồ hôi, tôi đã tìm ra một phương trình thực sự có ý nghĩa trong thế giới của mình: Tự kỷ + Môi trường = Kết quả. Và đó, hỡi những bậc phụ huynh và giáo viên đồng hành cùng con em có sự khác biệt thần kinh, là một giải pháp mà tôi hoàn toàn ủng hộ.

Tài liệu gợi ý

• What Works for Autistic Children – Dr. Luke Beardon

Nguồn:

Parenting a Child With PDA – Andrea Grant, BA, PGDip, PGCert, Autism Parenting Magazine, Issue 178 (04/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.