Quản Lý Giao Tiếp Trong Các Tình Huống Căng Thẳng Cao Độ

Tác giả: Polina Shkadron, MA/SLP, MSNE, CTP, ADHD-RSP

Việc giao tiếp có thể khó khăn trong một tình huống căng thẳng, đặc biệt là với người tự kỷ.

Não bộ có sự khác biệt thần kinh (neurodivergent) đặc biệt nhạy bén trong việc nhận diện các tín hiệu căng thẳng và diễn giải chúng như mối đe dọa. Căng thẳng có thể được định nghĩa là một phản ứng của hệ thần kinh dựa trên những trải nghiệm trước đó đã ăn sâu vào cơ thể.

Cách bạn xử lý căng thẳng phụ thuộc vào khả năng chịu đựng, sự kiên cường, và kỹ năng điều hòa cảm xúc của bạn, cũng như cách quản lý căng thẳng đã được làm mẫu cho bạn. Tâm trí bạn phản ứng bằng cách chọn cách ứng phó dễ dàng nhất. Đây không phải là một lựa chọn có ý thức mà là một phản ứng tức thời của não bộ và cơ thể. Căng thẳng có thể ảnh hưởng lớn đến giao tiếp giữa cha mẹ và con cái, và cách cha mẹ phản ứng với căng thẳng của con có thể định hình mối gắn kết giữa họ.

Hiểu về phản ứng căng thẳng

Các yếu tố kích hoạt căng thẳng ở trẻ tự kỷ đặc biệt riêng biệt. Cũng cần lưu ý rằng một hệ thần kinh mất cân bằng sẽ trông và cảm nhận khác nhau tùy theo đặc điểm thần kinh sinh học của mỗi người.

Với một số trẻ trong phổ tự kỷ, ánh sáng chói, nhấp nháy, mức độ tiếng ồn ở một số tần số nhất định, và mùi hương mạnh có thể làm tăng trạng thái cảnh giác của trẻ. Với những trẻ khác, việc một đứa trẻ hay người lớn khác bước vào không gian của mình có thể khiến lông tơ sau gáy dựng lên.

Những tương tác xã hội bị ép buộc và mong muốn có bạn bè cũng có thể kích hoạt căng thẳng. Tất nhiên, căng thẳng cũng có thể do sự kết hợp của tất cả các yếu tố trên, cũng như giấc ngủ, dinh dưỡng, và vận động (hoặc thiếu vận động).

Giao tiếp tự kỷ có nhiều hình thức, và mọi hình thức giao tiếp mà trẻ tự kỷ thể hiện đều có giá trị cao. Khi tính đến một bộ não đang căng thẳng, trách nhiệm của người lớn là diễn giải nhu cầu chưa được đáp ứng bên dưới, vì luôn luôn có một lý do.

Thật không may, những phản ứng do căng thẳng thường bị coi là hung hăng, thao túng, bất tuân, thách thức, né tránh, hoặc tự định hướng (chỉ để kể ra một vài ví dụ). Với những trẻ gặp khó khăn về ngôn ngữ, việc bỏ chạy khỏi vấn đề được nhận thức hoặc một cơn ăn vạ dữ dội đều là những biểu hiện của căng thẳng.

Các dấu hiệu bổ sung có thể bao gồm những lời công kích bằng lời nói như la hét, "Con ghét mẹ," hoặc "Mẹ là quái vật." Sau khi đã loại trừ khả năng đau đớn về thể chất, những lời giải thích thường bắt nguồn từ sự hiểu lầm giữa não bộ tự kỷ và não bộ phát triển điển hình.

Chiến lược phòng ngừa

Khi việc giảm căng thẳng và điều chỉnh môi trường được tích hợp vào cuộc sống hằng ngày của trẻ hoặc người lớn, đó là hai chiến lược phòng ngừa hiệu quả.

Ở một mình có thể là một cách giảm áp lực đáng kể. Não bộ và cơ thể khao khát thời gian ở một mình để nạp lại năng lượng. Cảm giác này không nên bị nhầm lẫn với sự cô đơn, vốn cũng là một trải nghiệm có thật đối với người tự kỷ.

Vẽ tranh, xây dựng với các khối xếp hình, di chuyển một đoàn tàu trên cùng một đường ray, sắp xếp và sắp xếp lại đồ vật trong không gian của mình, hát theo một giai điệu yêu thích, hoặc đọc sách đều là những cách để ở một mình. Trò chơi do trẻ dẫn dắt, tràn đầy niềm vui thuần khiết và trí tưởng tượng, cũng mang tính phục hồi to lớn.

Trẻ tự kỷ sẽ thể hiện và cho bạn biết chính xác điều các em cần khi thế giới bên ngoài trở nên quá tải. Ban đầu, đây giống như một trò chơi thu thập manh mối để giải một bí ẩn. Bạn là thám tử đang tìm kiếm những đầu mối để tìm ra điều gì hiệu quả với con mình.

Sau khi bạn đã xác định được những yếu tố xoa dịu hệ thần kinh của con, bước tiếp theo là giúp con nhận thức được những yếu tố đó. Cha mẹ có thể sắp xếp lại không gian với một "góc trốn" định sẵn để chặn tất cả các kích thích từ môi trường. Họ có thể chia sẻ những nhận định, chẳng hạn như: "Với mẹ, cơ thể và não bộ của con dường như thích tô màu. Nó luôn ở đây cho con."

Một số trẻ tự kỷ với các mức độ ngôn ngữ khác nhau đã tắt đèn, nói "chúc ngủ ngon," "tối," hoặc "những vì sao" để cho tôi biết ngày hôm đó đã đến đỉnh điểm. Sẽ không bao giờ có một ngày mà các em cần "kiếm được" hay "làm việc để đạt được" nhu cầu điều hòa của mình. Phản ứng là ngay lập tức, nhấn mạnh sự tin tưởng trong mối quan hệ của chúng ta.

Kỹ thuật ngay tại thời điểm đó

Đôi khi, ngay cả khi bạn đã làm mọi thứ "đúng," con bạn vẫn có thể không thể dỗ dành được. Sự thật là chúng ta không thể dự đoán hoặc ngăn chặn mọi kịch bản có thể xảy ra. Nó không bao giờ đơn giản như ABC (tiền đề-hành vi-hậu quả).

Hành vi là những phản ứng căng thẳng, và mỗi khoảnh khắc đều khác nhau. Tuy nhiên, những kỹ năng, kỹ thuật, và nhu cầu cấp thiết cụ thể phải hiện diện để hỗ trợ con bạn khi cả hai cùng vượt qua làn sóng mất điều hòa. Dưới đây là một số kỹ thuật "ngay tại thời điểm đó" bạn có thể thử.

Chấp nhận: Hãy chấp nhận rằng khoảnh khắc này sẽ ở lại và kéo dài bao lâu tùy vào nó — không cần đặt bộ đếm giờ.

Đồng điệu (Attunement): Từ từ, chúng ta chuyển sang trạng thái đồng điệu. Đồng điều hòa (co-regulation) là một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất vì nó đòi hỏi tất cả nguồn lực của bạn phải hòa hợp với một người khác. Đồng điệu nghĩa là điều hòa tình huống và duy trì sự hiện diện, dù có hay không có ngôn ngữ xác nhận cảm xúc.

Một lời nhắc hữu ích là công việc của bạn không phải là loại bỏ sự khó chịu. Một phần vai trò của bạn là duy trì sự an ủi trong khi con bạn đang khó chịu.

Bạn có một khoảng thời gian nhỏ giữa những tiếng khóc, la hét, hay hỗn loạn để ghi nhận những gì con bạn có thể đang trải qua. Những cụm từ hiệu quả bao gồm "Thật khó khăn," "Mẹ rất tiếc," và "Mẹ ở đây." Những cụm từ không hiệu quả là "Không sao đâu," "Con không cần phải lo lắng," hay "Con cần bình tĩnh lại."

Vận động (Advocacy): Bạn đang vận động cho nhu cầu điều hòa cảm xúc của con mình, để con có thể đạt được nhận thức và kỹ năng tự điều hòa bản thân.

Hỗ trợ sau sự kiện

Não bộ cung cấp một kỹ năng chức năng điều hành thiết yếu gọi là "nhìn lại" (hindsight), cho phép chúng ta lùi lại khỏi một trải nghiệm, xem xét tình huống, và suy ngẫm về những gì đã xảy ra.

Quá trình này không phải là về việc quy trách nhiệm, thể hiện qua những câu như "Nói cho mẹ biết con đã làm gì," hay "Con phản ứng thái quá rồi, chuyện đó không lớn đến vậy phải không?"

Việc đổ lỗi kích hoạt tiếng nói nội tâm rằng các mối quan hệ chỉ hiệu quả khi bạn "ngoan," những phản ứng cảm xúc mạnh mẽ là không thể chấp nhận, và giá trị của bạn được quyết định bởi cách người khác nhìn nhận. Điều này chỉ mang lại cảm giác xấu hổ.

Để một đứa trẻ tự kỷ đạt được cảm giác khép lại, mục tiêu là làm cho ý tưởng hay tình huống đó cảm thấy trọn vẹn, cho phép con tiến về phía trước. Bạn cần cố gắng hiểu những gì đã xảy ra từ góc nhìn của con mình.

Cách tiếp cận là sự tò mò, được thể hiện qua những câu như, "Mẹ tự hỏi điều đó như thế nào với con," "Trông có vẻ khó khăn thật đấy," hoặc "Con nói đúng. Thật không công bằng khi kế hoạch bị đổ vỡ." Những lời nói chân thành của bạn cho con biết rằng cảm xúc của con là hợp lý.

Góc nhìn của con là sự thật của con. Vai trò của bạn chỉ đơn giản là đưa ra một khả năng: "Theo mẹ nghĩ, có thể có một cách khác." Chính khả năng này là điều con bạn mang theo khi học hỏi và trưởng thành từ những tình huống trong quá khứ, tiến về phía trước và trải nghiệm những hoàn cảnh tương tự với sự kiên cường.

Đón nhận cuộc trò chuyện

Một hệ thần kinh hoạt động dưới căng thẳng sẽ dẫn đến những sự sụp đổ liên tục. Não bộ đơn giản là không thể xử lý những gì đang được yêu cầu, và cơ thể phản ứng theo cách nó được thiết kế để làm.

Cuối cùng, chúng ta được sinh ra để bảo vệ bản thân khỏi nguy hiểm thật sự hoặc tưởng tượng. Việc diễn giải các tín hiệu căng thẳng của con bạn có nghĩa là nói chuyện thẳng thắn với con về sự khó khăn của một nhiệm vụ hoặc sự bất công của một tình huống.

Bằng cách kết nối với con và cố gắng hiểu góc nhìn của con, bạn có thể trân trọng quyết tâm mạnh mẽ của con trong việc xóa bỏ những điều chưa biết.

Chấp nhận, đồng điệu, và vận động là cốt lõi của những tương tác thành công. Sự hiện diện và những lời nói bạn chọn sẽ dẫn dắt bạn vượt qua sự khó lường, tập trung vào việc củng cố một mối quan hệ đáng tin cậy với con mình.

Nguồn:

Managing Communication in High-Stress Situations – Polina Shkadron, MA/SLP, MSNE, CTP, ADHD-RSP, Autism Parenting Magazine, Issue 179 (05/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.