Xây Dựng Giao Tiếp Qua Các Từ Khóa Cốt Lõi (Core Words)

Tác giả: Mallory Griffith, MA, CCC-SLP

Nếu con bạn đang chậm phát triển ngôn ngữ, đây là một số công cụ có thể giúp ích.

Chậm phát triển ngôn ngữ sớm thường liên quan đến tự kỷ. Nghiên cứu cho thấy ba trong bốn trẻ trong phổ tự kỷ sẽ có một số dấu hiệu suy giảm khả năng ngôn ngữ khi bước vào mẫu giáo. Một trong bốn trẻ còn lại có thể có khả năng ngôn ngữ bình thường hoặc thậm chí vượt trội.

Nếu bạn đang hỗ trợ một đứa trẻ trong phổ tự kỷ gặp khó khăn về ngôn ngữ, dưới đây là một số công cụ có thể hữu ích.

Xác định nên bắt đầu từ đâu

Đôi khi, biết bắt đầu từ đâu chính là một trở ngại. Tin tốt là — nhiều công cụ bạn có sẵn đều dựa trên nghiên cứu khoa học. Một điểm khởi đầu tốt là xác định một danh sách các từ khóa cốt lõi (core words) mang ý nghĩa và gắn liền với thói quen hằng ngày của con bạn.

Đôi khi, "từ khóa cốt lõi" và "từ thiết yếu" được dùng thay thế cho nhau, nhưng cả hai đều chỉ những từ mang ý nghĩa cụ thể trong sinh hoạt hằng ngày của con bạn và được sử dụng thường xuyên trong ngôn ngữ của chúng ta. Nhìn chung, những từ này rơi vào năm nhóm lớn:

• Từ an toàn (dừng lại, giúp con, không)

• Nhu cầu cơ bản (đói, khát, đi vệ sinh)

• Cảm xúc (vui, buồn, đau)

• Đồ vật quen thuộc (bóng, chăn, chó)

• Từ hành động (đi, ăn, dừng)

Khi xây dựng danh sách từ thiết yếu cho con, hãy cân nhắc nhắm đến các từ trong từng nhóm. Sau đó, hãy nghĩ về những động lực cụ thể hoặc các hoạt động thường xuyên của con. Những từ nào sẽ hỗ trợ tốt nhất cho hoạt động và nhu cầu yêu thích của con? Hoạt động nào tạo động lực cho con? Có những từ nào có thể dễ dàng được nhắm đến trong sinh hoạt hằng ngày không?

Có nhiều mô hình khác nhau có thể được dùng để nhắm đến các từ khóa cốt lõi. Nhìn chung, một chuyên viên trị liệu ngôn ngữ có thể giúp xây dựng kế hoạch và chiến lược để hỗ trợ phát triển ngôn ngữ thông qua trị liệu trực tiếp, và gián tiếp thông qua việc huấn luyện gia đình, dạy phụ huynh cách hỗ trợ ngôn ngữ tại nhà và trong cộng đồng.

Chiến lược giao tiếp cần phù hợp với từng trẻ

Cũng như mỗi trẻ trong phổ tự kỷ đều có thế mạnh và thách thức riêng, chiến lược giao tiếp cũng cần được điều chỉnh riêng cho từng trẻ. Một kế hoạch tốt sẽ gặp trẻ đúng nơi trẻ đang ở, với một cách tiếp cận hỗ trợ sự phát triển càng sớm càng tốt.

Điều này có thể bao gồm bất kỳ (hoặc đôi khi là sự kết hợp) các chiến lược sau:

• Phát âm bằng lời các từ thiết yếu: Nếu trẻ bắt đầu phát âm hoặc thể hiện một số kỹ năng bắt chước lời nói sớm, kế hoạch có thể bao gồm việc áp dụng nhiều chiến lược để hỗ trợ trẻ tiếp tục phát âm các từ cốt lõi. Điều này có thể bao gồm làm mẫu trực quan các từ mục tiêu với tốc độ chậm, cường điệu hóa, gợi ý, và củng cố mạnh mẽ hành vi bắt chước lời nói cũng như phát âm tự phát.

• Hệ Thống Giao Tiếp Trao Đổi Hình Ảnh (Picture Exchange Communication System - PECS): Đây là một lựa chọn công nghệ đơn giản để dạy các từ cốt lõi. Trẻ sử dụng các thẻ hình ảnh để truyền đạt mong muốn và nhu cầu của mình. Ví dụ, trẻ có thể đưa cho người lớn một thẻ trao đổi để yêu cầu một món đồ. Nếu yêu cầu thành công, trẻ sẽ được thưởng bằng chính món đồ đó.

• Hỗ trợ trực quan và lịch trình: Nghiên cứu ủng hộ việc học ngôn ngữ đa phương thức. Việc kết hợp hình ảnh với các hoạt động hằng ngày có thể kích thích sự phát triển ngôn ngữ, đồng thời tạo ra một cấu trúc có thể dự đoán được cho trẻ. Đây là một công cụ tuyệt vời để kết hợp các từ thiết yếu với thói quen hằng ngày.

• Giao Tiếp Tăng Cường và Thay Thế (Augmentative and Alternative Communication - AAC): Thường được biết đến như một thiết bị giao tiếp, AAC có thể mang lại khả năng giao tiếp cho trẻ không nói được hoặc đang trong giai đoạn nền tảng phát triển lời nói. Dù nhiều phụ huynh lo ngại việc áp dụng AAC quá sớm có thể cản trở sự phát triển ngôn ngữ (bằng lời), nghiên cứu cho thấy AAC có thể là công cụ hiệu quả cho trẻ nhỏ (ngay cả dưới ba tuổi), đồng thời thúc đẩy kết quả ngôn ngữ lâu dài. Cha mẹ càng sớm hỗ trợ giao tiếp cho con (dưới bất kỳ hình thức nào), khả năng con tối đa hóa năng lực ngôn ngữ theo thời gian càng cao.

• Kỹ thuật Phân Tích Hành Vi Ứng Dụng (Applied Behavior Analysis - ABA): Khi làm việc cùng chuyên viên trị liệu ngôn ngữ, đội ngũ ABA có thể giúp triển khai các chiến lược hỗ trợ mục tiêu giao tiếp xoay quanh danh sách từ cốt lõi. Do bản chất của trị liệu ABA (lặp lại nhiều lần trong các nhiệm vụ có thể dự đoán), nó có thể hỗ trợ trẻ học và sử dụng các từ thiết yếu. Luôn cần trao đổi về cách đội ngũ ABA kết nối các từ với ý nghĩa của chúng. Hãy phối hợp với đội ngũ ABA và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ để đảm bảo các nhiệm vụ hỗ trợ điều này.

Triển khai cách tiếp cận

Sau khi phụ huynh đã xây dựng danh sách từ cốt lõi và xác định cách tiếp cận chính để hỗ trợ, đã đến lúc triển khai.

Là một chuyên viên trị liệu ngôn ngữ, đây là giai đoạn tôi yêu thích nhất: chứng kiến trẻ kết nối giao tiếp với sức mạnh và ý nghĩa — một phép màu thực sự.

Chúng ta cần tạo ra những môi trường học tập nhất quán để giúp con em thành công. Điều này có nghĩa là phụ huynh, người chăm sóc, giáo viên, v.v. — tất cả cùng chung tay.

Sẽ hữu ích nếu bạn trao đổi kế hoạch với từng người liên quan và giải đáp mọi thắc mắc về cách hỗ trợ các mục tiêu.

Hãy chủ động hỗ trợ các từ thiết yếu xuyên suốt sinh hoạt hằng ngày. Đôi khi, tôi sẽ thử nghiệm cùng các gia đình, đi qua một ngày điển hình trông như thế nào và xác định, với tối thiểu hai đến ba thói quen, nơi các từ cốt lõi có thể được nhắm đến hằng ngày.

Phụ huynh có thể in danh sách, kế hoạch, và dán chúng ở những vị trí đó, hoặc đặt lời nhắc trên điện thoại vào một thời điểm cụ thể. Cuộc sống bận rộn, nhưng sự nhất quán và lặp lại chính là chìa khóa cho thành công của trẻ.

Điều chỉnh kế hoạch

Với một kế hoạch tốt, phụ huynh sẽ thấy sự tiến bộ trong giao tiếp. Nhưng nếu sự thất vọng của trẻ tăng vọt, hoặc dường như không có động lực để giao tiếp thì sao? Hãy điều chỉnh kế hoạch.

Khi tôi thấy một đứa trẻ không có tiến bộ, tôi biết kế hoạch đang chưa phù hợp. Đôi khi, điều này có thể đòi hỏi chuyển hướng từ mục tiêu bằng lời sang chiến lược AAC. Điều đó không quan trọng; mục tiêu cuối cùng là khai phóng khả năng giao tiếp của trẻ. Trong mười ba năm làm chuyên viên trị liệu ngôn ngữ, tôi chưa từng thấy một đứa trẻ nào không có tiến bộ theo thời gian.

Học cách ăn mừng những chiến thắng nhỏ là chìa khóa để tránh kiệt sức, dù bạn là phụ huynh hay chuyên gia, và là điều cần thiết để xác định những chiến lược thực sự hiệu quả với trẻ. Những cuộc trò chuyện cởi mở với đội ngũ về điều gì đang hiệu quả hay chưa hiệu quả sẽ giúp cá nhân hóa kế hoạch tốt nhất cho trẻ và hỗ trợ tiến trình phát triển ngôn ngữ của con.

Khi có thắc mắc

Phụ huynh có thể có thêm nhiều câu hỏi về danh sách từ cốt lõi hoặc từ thiết yếu, hoặc cách tiếp cận nào phù hợp nhất với con mình. Hiệp hội Ngôn ngữ - Thính học Hoa Kỳ (American Speech-Language-Hearing Association, ASHA.org) cung cấp các hướng dẫn và nghiên cứu dựa trên bằng chứng có thể giải đáp một số câu hỏi đó. Thông thường, một chuyên viên trị liệu ngôn ngữ giàu kinh nghiệm cũng có thể giúp giải đáp những thắc mắc này.

Vì nguồn lực có hạn và danh sách chờ có thể rất dài, phụ huynh thường cảm thấy buộc phải làm việc với bất kỳ ai được phân công. Nhưng bạn chính là người vận động lớn nhất cho đứa con yêu quý của mình, vì vậy đừng ngần ngại đặt câu hỏi hoặc tìm hiểu xem còn nguồn lực hay chuyên viên trị liệu nào khác không.

Bạn hoàn toàn có thể làm được! Và giờ đây, hãy chứng kiến đứa con kỳ diệu của bạn khám phá ra sức mạnh của giao tiếp.

Nguồn:

Building Communication Through Core Words – Mallory Griffith, MA, CCC-SLP, Autism Parenting Magazine, Issue 177 (03/2025). Dịch và biên soạn với sự cho phép của tòa soạn.